Verenigingsblad test

35° JAARGANG NR. 4 DECEMBER 2023 Ss pe Es
Pagina – 3
VAN DE BESTUURSTAFEL Wim van den Berg, voorzitter Sinds dit jaar houden we onze bijeenkomsten in De Breehoek. Daar zagen we eerst wel tegenop, omdat de sfeer bij Boschzicht toch anders was dan in De Breehoek het geval is. Daar kunnen we niets aan veranderen. We waren bang dat het een negatieve invloed op het aantal belangstellenden zou hebben. Maar dat is gelukkig helemaal niet het geval. De laatste twee avonden in oktober telden we beide keren maar liefst ca. tweehonderd geinteresseerde bezoekers. En ook tijdens onze ALV in maart waren er ongeveer 130 leden aanwezig. De medewerkers van De Breehoek zorgen ervoor dat aan alle randvoorwaarden voor een geslaagde wordt voldaan. De samenwerking met hen is prettig. De bezoekersaantallen laten zien dat onze keuze voor de thema’s die centraal staan onze leden aanspreekt. Als u suggesties heeft voor onderwerpen dan houden we ons aanbevolen. Ook in het Koetshuis organiseren we activiteiten. Bekend zijn de vier open dagen door het jaar heen. Daarnaast bezoeken leerlingen van groep 7 van de Scherpenzeelse basisscholen elk jaar kort na de zomervakantie ons documentatiecentrum in het Koetshuis in het kader van het project ‘Van Luchtkasteel tot Dassenburcht’. Een project dat natuur en cultuurhistorie onder de aandacht wil brengen. We laten de kinderen zien wat er bij Oud Scherpenzeel allemaal over Henk Schuurman ontvangt de leerlingen in het Koetshuis de geschiedenis van ons dorp en over de inwoners te vinden is. De leerlingen zijn blij verrast als we bijvoorbeeld een foto van een familielid uit het verleden kunnen laten zien. Werkman Schoonmaakbedrijf heeft aangeboden de goten van het Koetshuis schoon te maken. Daar maken we graag gebruik van. Hartelijk dank daarvoor! Sinds 2012 beschrijven we in het juni- en decembernummer de geschiedenis van de Scherpenzeelse boerderij en hun bewoners. In dit blad staat de 25e aflevering in deze rubriek. De meeste boerderijen hebben geen agrarische bestemming meer en een aantal is zelfs helemaal verdwenen. Deze keer een verhaal over Klein Kolfschoten. Daar wordt tot op de dag van vandaag al ongeveer 600 jaar geboerd! En wat zijn de hoogtepunten uit de Scherpenzeelse geschiedenis in 1923? André Stuivenberg vertelt het ons in zijn verhaal ‘Scherpenzeel een eeuw geleden’. In dit verenigingsblad ook deel 2 over Daniél ter Burg, een verre voorouder van Evert- Jan ter Burg van de Mitra. Zijn echtgenote Elma ter Burg schrijft over Daniél, die een zeer bedenkelijke reputatie had. En tenslotte blikken we terug op 50 jaar VOA in Scherpenzeel. Stuk voor stuk interessante geschiedenisverhalen die ons leren hoe het er vroeger in Scherpenzeel aan toe ging. Veel plezier bij het lezen daarvan.
Pagina – 4
VAN DE PENNINGMEESTER José Reussink Halverwege 2023 ontving de vereniging een anonieme gift van € 750,- waar we de gever/ geefster heel hartelijk voor bedanken. We hebben momenteel 960 leden. Onze sponsoren maken het o.a. mogelijk ons verenigingsblad uit te brengen, onze ledenvergaderingen en andere activiteiten te organiseren. Veel stemmen hebben we gekregen bij Rabo ClubSupport, wat onze vereniging € 1.506,- opleverde. De gemeente Scherpenzeel steunt ons met subsidie, waar we onze huur deels van betalen. De gemeente beslist één dezer dagen over verhoging van de subsidie, die we aangevraagd hebben gezien de gestegen huurkosten. In 2022 was onze energierekening bijna €2.000,-. Door zeer zuinig aan te doen kregen we in 2023 € 413,- retour. We vroegen een uitkering van het winterfonds aan, die gehonoreerd werd met € 800,- Daardoor ziet de energierekening 2022/ 2023 er goed uit. In de algemene ledenvergadering vergadering van 21 maart 2023 is de voorgestelde verhoging van de contributie met €2,50 aangenomen. Per 1 januari 2024 bedraagt de contributie € 17,50. ONZE SPONSOREN VOOR 2024 Li/ fe LOON- & GRONDVERZETBEDRIJF — SCHIMMEL BV — SCHERPENZEEL AA | \ t beste voor de boww UW OPTIEK + OOGZORG l>. Als dank krijgt zijn moeder voorlopig de opbrengst. Niet voor lang overigens. Als hij kort daarna trouwt met Petronella Johansdr van de Haer krijgt zij het derde deel van de opbrengst®. Met het overlijden van moeder Catharina in 1491 verdwijnt de naam Lantscroon voor zeventig jaar uit de Scherpenzeelse boeken. Maar omdat belangrijke familiepapieren bewaard zijn gebleven in het archief van Huis Ter Horst in het Gelderse Loenen kunnen we nagaan hoe de opeenvolging van eigenaren is geweest’. De familie woont zelf in de stad Utrecht in een huis dat heel toepasselijk Huis Lantscroon heet®. Gijsbert van Lantscroon en Petronella Johansdr van de Haer krijgen in ieder geval drie kinderen. Zoon Jan van Lantscroon erft de boerderij. Na het overlijden van Jan wordt zijn broer Adriaen van Lantscroon de eigenaar. Adriaen trouwt in 1543 met Brechgen van Jutfaes. Uit dit huwelijk worden vijf kinderen geboren. Als vader Adriaen in 1562 overlijdt erft zoon Frans van Lantscroon Cleijn Colverschoten mit die Haer mit alsulcken toebehoren, landt ende sandt, heijde ende weijde, bossche ende broeck. Frans van Lantscroon, die zich voortaan deftig Francois noemt, trouwt in 1569 met Maria van Boschuysen. Weer zwijgen de Scherpenzeelse boeken voor zestig jaar. Maar dankzij de andere bron weten hoe het verder gaat. Francois en Maria krijgen twee zoons: Adriaen en Jacob van Lantscroon. Adriaen erft Klein Kolfschoten. Hij trouwt met jkvr. Vendelmoer van Brienen. In 1626 zijn zij allebei overleden en wordt oom Jacob van Lantscroon, heer van Kijfhoek er namens de kinderen mee beleend?. Zij krijgen 6én zoon: Frans van Lantscroon. Als hij in 1640 meerderjarig is geworden, is hij voortaan eigenaar. In 1657 vindt hij de tijd gekomen om Klein Kolfschoten en De Haar te verkopen. Hij verkoopt Klein Kolfschoten aan de pachter Jan Rutgersz van Ginkel en De Haar aan de pachter Willem Gijsbertsen?. Daarmee nemen we afscheid van de familie Lantscroon, ruim twee eeuwen lang eigenaar, en komen we nu bij de bewoners van Klein Kolfschoten. De eerst bekende boer is Jacob Thijmensz. In 1526 is er een veetelling!!. Op zijn boerderij zijn vier paarden, drie koeien, twee huurkoeien, een pink, 40 schapen en een varken. Jacob moet heel jong zijn geweest want in 1566 komen we hem nog tegen. Het graan moet worden geteld vanwege een belasting?2.
Pagina – 24
Hij bezit 12 vimmen rogge, acht vimmen boekweit en vijftig vimmen haver. Hij behoort daarmee tot de kleinere boeren. Er staat ook bij vermeld dat er zes mensen op de boerderij wonen. In 1647 bestaat de boerderij uit 8 morgen bouwland, drie paarden, vier koeien en betaalt de boer 130 gulden pacht per jaar!3. De volgende pachter komen we in 1657 tegen. Dat is Jan Rutgersz van Ginkel, de boer die Klein Kolfschoten in dat jaar van de eigenaar koopt. Jan woont er al als pachter!4. Jan heet Van Ginkel omdat hij op de boerderij ’t Hek is geboren. Deze boerderij ligt in de buurtschap Ginkel onder Leersum. Hij trouwt met Heijltje Everts, een boerendochter van Landaas. Hun tien kinderen noemen zich Van Kolfschoten. Als Jan in 1683 overlijdt gaat zijn weduwe nog een paar jaar door. Dan neemt de oudste zoon Evert Jansz van Kolfschoten de boerderij in 1686 over*5. Evert is een vechtersbaas. Diverse keren wordt hij door de schout beboet. Hij moet op een dag zijn meerdere erkennen in Mor Gerritsen. Deze heeft hem zo toegetakeld dat hij 7 gulden en 10 stuivers voor geneeskundige hulp moet betalen aan de chirurgijn. Hij komt tot rust als hij in 1698 trouwt met Trijntje Jans van Lambalgen, een timmermansdochter uit Scherpenzeel. Uit hun huwelijkse voorwaarden blijkt dat ze beiden niet onbemiddeld zijn. Evert brengt 600 gulden in en Trijntje 500 gulden!®. Het huwelijk heeft maar een paar jaar geduurd en er zijn geen kinderen geboren. Als Evert in 1701 overlijdt ziet Trijntje het niet zitten om de boerderij voort te zetten. Ze is nog maar 34 jaar oud, maar geen boerendochter. Everts jongere broer Hermen Jansz van Kolfschoten gaat vanaf 1702 verder als boer op Klein Kolfschoten!”. Die heeft het dan ook al twee keer aan de stok gehad met de schout. Niet vanwege vechten, nee hij heeft de nalatenschap van zijn vader geregeld zonder een voogd aan te stellen voor zijn onmondige jongste zusje. En hij heeft eigenmachtig de weg verlegd bij het erf van de buurboerderij Kraaienoord. Deze weg is toch zo gebleven en heet nu De Haar. Hermen is nog vrijgezel als hij de boerderij overneemt. Ook hij laat zijn vuisten wel eens spreken. Toch heeft hij aanzien in het dorp en wordt hij aangesteld als buur- en setmeester om de gemeentebelasting te regelen. In 1711 trouwt hij op 54-jarige leeftijd nog met de veel jongere Grietje Gerrits uit Woudenberg. Zij schenkt hem twee dochters, Heiltje en Aaltje en een zoon die Jan heet. Als vader Hermen in 1739 is overleden, ruim 80 jaar oud, worden zijn kinderen eigenaar van Klein Kolfschoten!8. Zoon Jan, 23 jaar oud, gaat verder als boer. Hij trouwt in 1741 met Otje Gijsberts van de Haar, geboren op Groot Vlastuin in Woudenberg. Blijkbaar heeft hij het geld van zijn vrouw nodig om zijn zuster Heiltje uit te kopen want zij is mede-eigenaar van Klein Kolfschoten!9. Op 27-jarige leeftijd wordt Jan al verkozen tot schepen van Scherpenzeel. Alles lijkt goed te gaan, maar dat is maar schijn. In 1749 moeten Jan en Otje 500 gulden lenen van een boerenechtpaar uit de buurt en ook nog eens 400 gulden van de diaconie van Scherpenzeel?°. In 1750 moeten zij de boerderij verkopen voor 3600 gulden aan Sophia Charlotta van Westerholt, gravinne van Wartensleben, Vrouw van Scherpenzeel2?. Jan krijgt 1800 gulden, zijn zus Aaltje 900 gulden en zijn moeder Grietje Gerrits, wed. Hermen Jans ook 900 gulden. In 1753 besluiten zij om de boerderij te verlaten. Voor 57 gulden kopen zij een huis met timmermanswerkplaats in de Achterstraat bij Scherpenzeel en daar worden de laatste twee kinderen van de acht geboren22. Zou Jan toch liever timmerman zijn geworden dan boer? Na bijna 100 jaar verlaat de familie Van Kolfschoten de boerderij Klein Kolfschoten. Hun twee zoons hebben geen nageslacht dus de naam Kolfschoten van deze tak sterft uit. 25
Pagina – 25
26 De nieuwe boer, nu geen eigen baas maar pachter, is Claas Evertsz van Hoevelaken en zijn derde vrouw Aaltje Hermens. Zij komen in 1754 van de boerderij Groot Schaik. Claas is al 72 jaar als hij hier aan begint. De energie moet van zijn vrouw komen, zij is 30 jaar oud! Zij pachten de boerderij voor 150 gulden per jaar en moeten eens per jaar met paard en wagen klaar staan voor de eigenaresse23. In 1760 worden zij opgevolgd door de Lunterse Jan Jacobsz van Manen die trouwt met de Woudenbergse Hanna Helmertsen Lokhorst. De pacht wordt verhoogd naar 160 gulden en ook nog steeds de wagendienst. Hun zeven kinderen worden op Klein Kolfschoten geboren. Inmiddels is de boerderij van eigenaar gewisseld. Frederik Burchard Lodewijk, baron van Westerholt heeft in 1774 de boerderij overgenomen van zijn moeder Sophia Charlotta van Westerholt, gravinne van Wartensleben?‘. Hij wil de boerderij verkopen en vindt een jaar later een koper, Gijsbert Jacobsz van Koudijs. Deze wil zelf op de boerderij gaan boeren en daarom moeten Jan, Hanna en de kinderen een andere boerderij zoeken. Dat wordt de boerderij Mandersloot onder Maarn2>. De nieuwe eigenaar Gijsbert Jacobsz van Coudijs en zijn vrouw Hendrikje Willems van Kolfschoten komen ook van Groot Schaik. Ze zijn niet onbemiddeld en in 1773 kunnen zij een mooi stuk land op Glashorst voor 1600 gulden kopen en in 1775 kunnen zij zelfs de boerderij Klein Kolfschoten voor 4370 gulden kopen2®. Ze verhuizen met hun twee dochters Neeltje en Aaltje, de andere drie kinderen zijn al overleden, naar hun nieuwe bezit. Daar overlijdt ook dochter Neeltje op 27-jarige leeftijd. Gijsbert en Hendrikje blijven de rest van hun leven op de boerderij wonen. Aaltje, als enig kind over gebleven, trouwt in 1783 met Breunis Jansz van Wolfswinkel, geboren op Groot Orel. Twee jaar later is haar vader overleden en erft Aaltje de boerderij en het land op Glashorst2”. Aaltje gaat bij haar man op Groot Orel wonen en haar moeder Hendrikje gaat verder op Klein Kolfschoten28. Hoe lang zij daar nog heeft gewoond is onbekend. Ook van de nieuwe bewoners weten we nauwelijks iets. In de bewonerslijst van 1795 komt ene Jan Cornelissen voor. Er wonen vier personen op de boerderij waarvan twee meerderjarig zijn, dus waarschijnlijk een echtpaar met twee kinderen29. Tussen 1810 en 1819 laten Reijer Gijsbertsen van Hoevelaken en Hendrina Evertsen van de Pol vier kinderen dopen, waarvan er in ieder geval twee op Klein Kolfschoten zijn geboren. De boerderij is nog steeds eigendom van Breunis Jansz van Wolfswinkel. Na zijn overlijden in 1819 blijft de boedel onverdeeld. Dat gebeurt pas in 1844°, Aaltje leeft nog steeds en woont in Lunteren. Uit de akte blijkt dat de inboedel en de leningen 34.000 gulden waard zijn en de onroerende goederen nog eens 20.500 gulden. Er is dus veel te verdelen, maar er zijn ook zeven kinderen. Klein Kolfschoten wordt toegescheiden aan zoon Johannes van Wolfswinkel voor 5000 gulden. Hij woont al op de boerderij. Wellicht al sinds zijn huwelijk in 1824 met Neeltje Ravesloot uit Woudenberg. Klein Kolfschoten bestaat uit een huismanswoning, bakhuis, wagenschuur, twee korenbergen, schapenhok, erf, werf, tuin en boomgaard en 34.91.20 ha land. Het gaat echter niet zo voorspoedig als het lijkt. Drie jaar na de boedelscheiding moeten Johannes en Neeltje 1500 gulden lenen van zijn broer Jacob. Nog geen jaar later slaat het noodlot toe. De schuur en twee korenbergen op het erf branden af. Deze klap komen ze niet meer te boven. In maart 1848 vindt in het Rechthuis van Scherpenzeel de openbare verkoop plaats van de boerderij en de tiend die bij hoort. Ze worden verkocht voor respectievelijk 7025 gulden en 2025 gulden?!. In januari 1849 worden ook inboedel en hout verkocht voor 1350 gulden32. Het echtpaar vertrekt naar Renswoude waar Neeltje overlijdt. Johannes overlijdt in Lunteren, 88 jaar oud. Hun enige zoon Breunis zal in 1886 emigreren naar Amerika.
Pagina – 26
Klein Kolfschoten wordt gekocht door Aaltje van Dooren, weduwe van Willem Langelaar uit Renswoude. Met haar vier jongste kinderen van 11 tot 18 jaar gaat zij er wonen. Maar na drie jaar wordt Aaltje ziek. Zo ziek dat ze haar einde voelt naderen. In februari laat zij haar testament maken33. Opvallend daarin is dat zoon Gijsbert Langelaar 175 gulden krijgt omdat hij zelf in dienst is gegaan en geen plaatsvervanger heeft gestuurd. Twee weken later staat Klein Kolfschoten te koop34. De kopers worden Lubbert Wolswinkel, landbouwer op Voskuilen en zijn aanstaande bruid Aaltje van Wolfswinkel van Groot Schaik. Zij leggen er 7900 gulden voor op tafel. Dus bijna 900 gulden meer dan drie jaar eerder. Een maand later overlijdt Aaltje en een jaar later is het boelhuis en wordt de inboedel voor 2367 gulden verkocht. In juli 1852 worden ook de rogge en haver op het veld verkocht voor 605 gulden?>. Lubbert en Aaltje zijn inmiddels getrouwd en gaan op Klein Kolfschoten wonen. Zij krijgen twee zoons, waarvan er één na een dag overlijdt. Er volgt een rustige tijd en hun enige kind, Cornelis, trouwt op 26-jarige leeftijd met de Woudenbergse Maartje Apeldoorn van boerderij ’t Vliet. Nu worden er maar liefst 13 kinderen geboren. U kent ongetwijfeld hun nakomelingen. Een greep: de boer van de Lagemaat (Kees van Lubbert) in Woudenberg, de familie Blanken en bakker Wolswinkel in Scherpenzeel, de boer van Klein Ravenhorst in Renswoude en de meelboeren van de Zandbrinkermolen in Leusden. De vader van Cornelis overlijdt in 1886 (64 jr.) en zijn moeder in 1893 (69 j.). Natuurlijk erft Cornelis als enig kind alles. De boerderij wordt geschat op 11.000 gulden?¢. Het totale vermogen is bijna 40.000 gulden. Dat maakt Cornelis zo ongeveer de rijkste boer van Scherpenzeel. In 1897 koopt hij de boerderij Klein Schaik er bij en in 1912 de boerderij Klein Ravenhorst in Renswoude. In 1914 overlijdt Maartje en een jaar later Cornelis. Ze liggen op Glashorst begraven. De boerderij wordt tot augustus 1921 verhuurd aan Vlastuin. Van al hun kinderen wil niemand de boerderij overnemen en men besluit in 1915 om de boel te verkopen. Klein Kolfschoten wordt in twee delen verkocht: de boerderij met 15.60.50 ha land voor 13.300 gulden aan R. Treels uit Scherpenzeel en de resterende 9.13.20 bouw- en weiland en 9.70.30 ha heide voor 9.000 gulden aan H. Budding, W. Schimmel en J. van Wolfswinkel Cz. De boerderij wordt verhuurd aan Albertus Wolswinkel, 6én van de zoons van de vorige eigenaar Cornelis Wolswinkel. In 1919 komen we Jan Teunis van Oostrum tegen’. Hij komt uit Maartensdijk en trouwt de Puttense Gerritje van den Hazel. Hij heeft de boerderij gekocht. Van Oostrum heeft volgens overlevering in 1930 zelf zijn boerderij in brand gestoken om m.b.v. het verzekeringsgeld een nieuwe te bouwen. Zijn vier zoons sluiten zich in de oorlog aan bij de Hollandse SS. Eén van hen, Jan Teunis is in Letland gesneuveld. Zijn broer Cornelis van Oostrum neemt de boerderij over. Hij komt in 1932 met zijn vrouw Aaltje Hoonhorst vanuit Putten naar Klein Kolfschoten. Niet voor lang want anderhalf jaar later vertrekt hij weer naar Nijkerk. Hij verhuurt de boerderij aan zijn oom Wulf Hoonhorst en zijn vrouw Maartje van Drie uit Nijkerk. Wulf is al 73 jaar oud en neemt zijn zoon Wulf jr. mee naar Scherpenzeel. Wulf jr. trouwt in 1934 met de Hooglandse Aaltje Lasseur. Een voordochter wordt geécht en twee dochters worden op Klein Kolfschoten geboren. In 1937 gaat het gezin van de boerderij en wordt hun plaats ingenomen door Eibert Wilgenburg uit Zwartebroek met zijn tweede vrouw Elisabeth de Groot. 27
Pagina – 27
28 Eibert Wilgenburg en Elisabeth Wilgenburg-de Groot op Klein Kolfschoten De familie Wilgenburg heeft van 1940 tot 1956 op Klein Kolfschoten gewoond. Daarna is het gezin grotendeels naar Amerika geémigreerd. Een van de kinderen, Arie Wilgenburg die in 1944 op Klein Kolfschoten is geboren en nu met zijn ook van oorsprong Nederlandse vrouw Sylvia van der Woude in Escondido, Californié woont, is bij de totstandkoming van het bijzondere verhaal over zijn familie een belangrijke informatiebron geweest. Samen met zijn familie heeft hij informatie verzameld die in dit verhaal is verwerkt. Ook Jossi Efrat die als Joods jongetje was ondergedoken op Klein Kolfschoten, heeft hieraan bijgedragen. cs Sylvia en Arie Wilgenburg, Eibert Wilgenburg komt uit Zwartebroek waar hij in 1893 is 2023 geboren. Hij trouwt in 1922 met Francina Davelaar uit Barneveld die in hetzelfde jaar als haar echtgenoot is geboren. Het jonge paar vestigt zich in Barneveld. In 1929 koopt Eibert samen met Jan Jacobus van den Born, ook uit Barneveld, de molen Crescendo in Achterberg. Dan verhuizen Eibert en Francina met hun twee zoons Jacob en Johan en hun dochters Truus en Bea naar Achterberg waar ze in de molen gaan wonen (Molenweg B 135)38. Eibert wordt graanhandelaar. Het gezin wordt uitgebreid met twee dochters: Corrie en Jopie. In oktober 1935 slaat het noodlot toe als er bij de geboorte van zoon Gerrit complicaties optreden bij moeder Francina met als gevolg dat ze op 4 november 1935, vier dagen na de geboorte van Gerrit, op 42-jarige leeftijd overlijdt. Eibert blijft achter met zeven kinderen in de leeftijd van 0 tot 12 jaar. Hij kan niet voor zijn jongste zoon zorgen, zodat hij hem door zijn oudere broer Gerrit en schoonzus Cornelia aan de Scherpenzeelseweg in Barneveld laat opvoeden. Zij hebben samen maar één kind. Gerrit blijft totdat hij het huis uitgaat bij zijn ome Gart en tante Kee wonen. Niet lang na het overlijden van Francina trouwt Eibert op 31 maart 1936 met de 18-jarige Elisabeth de Groot uit Rhenen, die vermoedelijk daarvoor als huishoudster bij Eibert heeft gewerkt. Elisabeth is 24 jaar jonger dan Eibert. Een week later verhuist het gezin naar Woudenberg waar dochter Willy wordt geboren. Adresgegevens zijn niet bekend. Daar blijven ze niet lang. Al in 1937 vertrekt het gezin naar Driel waar in dat jaar dochter Jannie ter wereld komt en een jaar later wordt broertje Ed daar geboren. Vlak voor de oorlog, in januari 1940 koopt Eibert de boerderij voor 29.660 gulden van Cornelis van Oostrum??. Voordat Eibert en Elisabeth naar Scherpenzeel verhuizen krijgen ze op 29 februari 1940 een tweeling: Jacoba en Ans. Een paar dagen later overlijdt Jacoba kort na haar geboorte op 4 maart in Driel. Twee maanden later, in mei 1940, wanneer ze nog maar net in Scherpenzeel wonen, moeten Eibert en Elisabeth met hun 10 kinderen evacueren naar Noord-Holland. Het moet een bijzonder zware periode zijn geweest voor Eibert en zijn gezin. Nadat zijn eerste vrouw is overleden verhuist het gezin in een paar jaar tijd maar liefst drie keer, de evacuatie in 1940 niet meegeteld. Eibert en Elisabeth Wilgenburg, 1936 Klein Kolfschoten is in die tijd een agrarisch bedrijf waar Eibert Wilgenburg 16 koeien melkt en aardig wat kippen en varkens houdt. De varkens worden in de schuur naast de boerderij gefokt.
Pagina – 28
De melk en de eieren zijn een belangrijke bron van inkomsten. Eibert gaat wekelijks naar de markt in Scherpenzeel. De boerderij staat op 16 ha eigen grond. Het land wordt bewerkt door twee paarden. In de boomgaard staan’ appel-, peren– en pruimenbomen. In de grote moestuin teelt Eibert naast groenten ook veel aardappels. De boerderij is aangesloten op het elektriciteitsnet, maar water moet worden opgepompt. Er is veel werk te doen op de boerderij. De kinderen worden o.a. ingezet bij het melken, eieren uithalen, kleren naaien, varkens Arie en Wim (Bill) Wilgenburg, voeren, hooien en knollen oogsten. Het is bittere gemeentehuis Scherpenzeel noodzaak dat iedereen zijn steentje bijdraagt. Het gezin breidt in de oorlogsjaren uit met Cobi, Nelly en Arie. Nelly overlijdt kort voor haar 3e verjaardag op 5 december 1945. Daarna viert familie Wilgenburg het Sinterklaasfeest nooit meer op 5 december, maar een dag later. Boodschappen worden in Scherpenzeel gedaan, waar je ook voor nog geen 50 cent je haar kan laten knippen. Het lukt Eibert en Elisabeth ondanks hun grote gezin de eindjes aan elkaar te knopen. De kinderen gaan op de fiets naar de lagere school op De Glind, waar het gezin ook naar de Gereformeerde Kerk gaat. Elke week zitten ze vlakbij Gerrit en zijn pleegouders in de kerk. Hoewel Gerrit bij zijn oom en tante blijft wonen zijn de contacten met hem altijd goed geweest en beschouwen ze hem als lid van het gezin. Na de lagere school gaan de kinderen naar de landbouwschool in Scherpenzeel en naar vervolgopleidingen in Barneveld en Amersfoort. Als de afstand te groot wordt om te fietsen, wordt gebruik gemaakt van de bus en de trein. Een auto bezit de familie niet. Evacués en Joodse onderduikers Op bevel van de Duitsers moeten de inwoners van Arnhem en omgeving in september 1944 tijdens operatie Market Garden evacueren. Twee gezinnen van familie Middendorp uit Renkum vinden onderdak op Klein Kolfschoten, waar Eibert en Elisabeth Wilgenburg dan met 13 kinderen wonen. Bij de gezinnen Middendorp zijn twee Joodse kinderen ondergedoken. Het zijn Elma van Adelsberg en Jopie Voet. Elma is 18 jaar en leerling van het Joods Montessori Lyceum in Amsterdam. Ze heeft een (vals) persoonsbewijs met haar schuilnaam J. (Johanna) T. van Haalte. Haar vader en moeder, Salomon en Gertrud Betty van Adelsberg-Cohn, zijn kort nadat Elma in september 1943 is ondergedoken opgepakt en allebei in 1944 in Auschwitz vermoord, Salomon op 31 maart en moeder : Gertrud op 19 november. Elma’s jongere broer Martin is ook ondergedoken, maar bij een ander gezin. 2 Jopie Voet komt uit Amsterdam. Zijn ouders, Joseph Voet en Geeltje Gerda Voet-Haalman, 7 / en hun drie kinderen moeten in 1943 onderduiken. Ouders en kinderen worden gescheiden. Elma van Adelsberg Jopie Voet 29
Pagina – 29
30 Jopie komt in Renkum terecht, zijn ouders in Almelo. Jopie Voet is 4 jaar als hij in 1943 op zijn onderduikadres bij familie Middendorp wordt gebracht. Jopie Voet en Elma van Adelsberg komen vanwege de familiebanden van hun onderduikouders vaak met elkaar in aanraking. Bij dreigend gevaar schuilt de hele familie Middendorp in dezelfde schuilkelder. Op Klein Kolfschoten wonen van september 1944 tot de Bevrijding alles bij elkaar 24 (!) personen. Het lijkt onmogelijk om alle monden te voeden, maar toch slaagt men daarin. Er zijn voldoende aardappels die bij het ontbijt, het middag- en avondeten op het menu staan. De ene keer als soep, een andere keer als puree of gewoon gekookt. Van de melk van de koeien Vals persoonsbewijs wordt kaas en pap gemaakt. Ook slacht Eibert soms een varken. De meeste kinderen van Eibert en Elisabeth hebben donker haar, waardoor Elma en Jopie niet echt opvallen als Joodse kinderen. Als de Duitsers met veel machtsvertoon op Klein Kolfschoten komen op zoek naar iemand, zitten alle kinderen inclusief Elma en Jopie aan de keukentafel, zonder als onderduikers te worden opgemerkt door de Duitsers. Ook komen ze soms langs om bijvoorbeeld een varken te vorderen. Na de Bevrijding vertrekken de evacués weer naar Renkum. Elma gaat op de fiets naar Amsterdam waar ze op zoek gaat naar familieleden die de oorlog overleefd hebben. In 1953 trouwt ze met Hugo Stibbe, die in de oorlog vier jaar gevangen zat in Nederlands-Indié in een Japans kamp. Kort na hun huwelijk vestigen Elma en Hugo zich in Israél waar ze de rest van hun leven blijven wonen. Ze krijgen twee kinderen, dochter Naomi en zoon Eytan Stibbe, die in 1958 is geboren. Hij haalt tot twee keer toe het wereldnieuws. In 1982 schiet Eytan als piloot van het Israélische leger in één luchtgevecht drie vijandige Syrische straaljagers uit de lucht. Twee jaar later verlaat hij het leger en beproeft hij zijn geluk in de zakenwereld. Niet zonder succes. Eytan Stibbe verdient een vermogen. Dat stelt hem in 2022 in staat op eigen kosten een ruimtereis van twee weken te maken naar het ruimtestation ISS, waarmee hij voor de tweede keer wereldwijd in het nieuws komt. Na 5 mei 1940 gaat familie Middendorp op zoek naar de ouders van Jopie Voet in Almelo. Zij hebben de oorlog ook overleefd. Jopie wordt met zijn ouders, die hij niet direct als zodanig herkent, herenigd. Zijn broer is inmiddels zo vervreemd van zijn biologische ouders en gehecht aan zijn onderduikouders, dat hij niet terug wil naar hen. Dat is dramatisch. In 1949 emigreert Jopie Voet met zijn ouders naar Israél waar hij tot op de dag van vandaag woont. Hij krijgt drie dochters: Zohara, Ronit en Daphna. Later verandert Jopie Voet zijn naam in Jossi Efrat. Emigreren In 1947 emigreert Jacob (Jack), de oudste zoon van Eibert en zijn eerste vrouw, op 24-jarige leeftijd naar Amerika om daar zijn geluk te beproeven. Een paar jaar later gevolgd door zijn jongere broer Johan (Joe). Beiden vestigen zich in Caledonié in de staat New York. Op Klein Kolfschoten wordt in 1947 zoon Willem geboren. Na hem komen er nog twee zoons: Bert en Hans. Jack ‘ontdekt’ in Californié een Nederlandse gemeenschap waarvan veel leden een melkveebedrijf hebben en zijn aangesloten bij de Christian Reformed Church. In 1954 komt Jack op familiebezoek op Klein Kolfschoten.
Pagina – 30
Hij is enthousiast en weet zijn ouders te overtuigen Klein Kolfschoten te verkopen en ook naar Amerika te emigreren. Twee jaar later is het zover. Op 17 maart 1956 vertrekt de inmiddels 62-jarige Eibert Wilgenburg met zijn vrouw Elisabeth en de kinderen met het schip de Westerdam van de H.A.L. naar Amerika. De kinderen Truus, Corrie en Gerrit blijven in Nederland. Zij Inschepen familie Wilgenburg zijn volwassen en leiden hun eigen leven. In Californié begint familie Wilgenburg opnieuw met een melkveebedrijf. Zowel de ouders als de kinderen in Nederland en Amerika bezoeken elkaar in de jaren daarna regelmatig over en weer. De kinderen zijn later bijna allemaal in de land- en tuinbouw terecht gekomen. Ze worden succesvolle ondernemers in de pluimvee industrie en zuivelindustrie met voor Nederlandse begrippen heel grote bedrijven. Eibert Wilgenburg overlijdt in 1966 op 72-jarige leeftijd in San Marcos, Californié. Zijn tweede echtgenote Elisabeth is in 2008 in Visalia, Californié op | 90-jarige leeftijd overleden. Het nageslacht . van Eibert Wilgenburg, zijn eerste vrouw Ebert en Elisabeth Francina en zijn tweede echtgenote Wilgenburg, 1956 Elisabeth is talrijk. Van de 18 kinderen die zij kregen, zijn er nog 9 in leven. Gerrit is in januari 2023 overleden. In Nederland wonen meer dan dertig nakomelingen, terwijl er in Amerika en Canada van noord naar zuid en van oost naar west meer dan 150 nakomelingen van Eibert Elisabeth Wilgenburg- WWilgenburg zijn. de Groot Eerbetoon De contacten tussen Elma van Adelsberg, familie Middendorp en familie Wilgenburg zijn door wat zij samen hebben doorstaan altijd zeer hecht gebleven. Elma en Jossi hebben meerdere keren een bezoek gebracht aan familie Wilgenburg in Amerika, terwijl Elisabeth Wilgenburg hen in 1978 heeft bezocht in Israél. Als eerbetoon aan de familie Wilgenburg heeft Jossi Efrat een boom geplant in het Westerweel Woud. Dat heeft Elma van Adelsberg ook gedaan. Jossi is regelmatig terug geweest op Klein Kolfschoten, in 1975 samen met Elma van Adelsberg. Op 5 augustus 2023 heeft Jossi met zijn dochter E/ma van Adelsberg op Klein Certificaat eerbetoon voor Ronit en haar drie kinderen Klein Kolfschoten, 1975 familie Wilgenburg Kolfschoten bezocht. 31
Pagina – 31
Struikelstenen familie Van Adelsberg Jossi Efrat met zijn dochter en kleinkinderen op Klein Kolfschoten, 5 augustus 2023 Elma van Adelsberg is in 2022 op 97-jarige leeftijd in Israél overleden. In december 2022 zijn er aan de Ruyschstraat 27 in Amsterdam vier ‘Struikelstenen’ voor het huis waar de familie Van Adelsberg heeft gewoond gelegd. De kinderen van Elma, Naomi en Eytan, en al haar kleinkinderen en verdere familieleden die overal ter wereld wonen, waren daarbij aanwezig. Ook vertegenwoordigers van familie Wilgenburg waren toen in Amsterdam. Familie Werkman op Klein Kolfschoten Helmes Werkman, zoon van Willem en Arisje Werkman-van Ravenhorst, is in 1919 op De Haar in Scherpenzeel geboren. Het 1 gezin van Willem en Arisje telt negen kinderen, zes zoons en drie dochters. Helmes trouwt in 1947 met Janna van Ravenhorst. Het | jonge echtpaar gaat aan de Lange Steeg in Leusden wonen, waar ze een bescheiden agrarisch bedrijf beginnen. De eerste jaren van hun huwelijk zijn vervuld van verdriet. In december 1947 wordt de tweeling Jan en Arisje geboren. Beide kinderen overlijden binnen een maand na hun geboorte. Hun derde kind Wim komt in 1951 gezond ter wereld. In 1956 kopen Helmes en Janna boerderij Klein Kolfschoten met ongeveer 16 ha grond van Eibert Wilgenburg voor ca. 100.000 Helmes en Janna Werkman, gulden. Vijf ha verkoopt Helmes vrijwel direct door: 2 % ha aan zijn 1991 broer Arie en een even groot stuk aan zijn zus Arisje, zodat ook zij 32 zich dichtbij hun ouderlijk huis op De Haar kunnen vestigen met een agrarisch bedrijf. Helmes melkt zijn 16 koeien handmatig in de buitenlucht. Later kunnen de koeien op een betonplaat staan, die weer later wordt overkapt. ’s Winters staan de koeien op de deel. De twee zeugen die Helmes aanvankelijk heeft verdwijnen al snel van Klein Kolfschoten. Helmes houdt ook tweeduizend kippen in koloniehokken. Zoon Wim zorgt ervoor dat de kippen ’s avonds gelijkmatig over de hokken worden verdeeld. Het houden van legkippen is in die tijd geen vetpot. Daarom schakelt Helmes over op de productie van broedeieren die hij aan Blanken in Scherpenzeel verkoopt. Daar verdient hij meer aan. Het bedrijf breidt uit en Helmes Werkman bouwt een kippenschuur en een stal voor het jonge rundvee. Het duurt nog tot midden jaren zeventig voordat de tractor zijn intrede doet. Tot die tijd heeft Werkman een paar werkpaarden in dienst. Eerst een schimmel en later ffordenpaarden.
Pagina – 32
Klein Kolfschoten, 1978 oF ENE \ Plutye Withers f H Meu — de NIEUW de Lage Meet het Vel LEIN KOLPSCHO 7 fe Zeven How het Paddegae . the UXenslhoek t DE HAAR oh Dostiacestes® diiehterene In 1978 trouwt Wim met Ans Ridder uit Nijkerk. Haar ouders hebben een boerderij en haar vader is naast boer ook veeoppasser in polder Arkemheem. Veel boeren weiden daar hun jongvee ver van huis, zodat een toezichthouder noodzakelijk is. Dagelijks wandelt Ans’ vader vele kilometers rond tientallen ha weiland. Van huis uit wandelt hij ook met zijn stier naar de polder om tochtige pinken te laten op Klein Kolfschoten gestaag en zijn er rond 1980 ongeveer 60 het vee te kunnen huisvesten worden achtereenvolgens twee nieuwe kippenschuur in 1990 en 1997 gebouwd en een nieuwe koeienstal in 2007. De koeien staan allang niet meer op de deel. Wim en Ans krijgen vier kinderen: Jolanda, Helmes en de tweeling Annemarie en Jan- Willem die in 1981 wordt geboren. Jan-Willem treedt later in de voetsporen van zijn opa en vader en is daarmee de derde generatie van familie Werkman die op Klein Kolfschoten bevruchten. Inmiddels groeit de veestapel koeien. Om al boert. In 1978 bouwen Helmes en Janna een bungalow op eigen grond bij Klein Kolfschoten waar ze sinds dat jaar gaan wonen. Die verhuizing heeft er alles mee te maken dat zoon Wim in hetzelfde jaar trouwt en zijn intrek neemt op de boerderij. Wim helpt zijn vader van jongs af aan op het bedrijf. Hij gaat naar de lagere school op De Glind, maar verzuimt de lessen vaak omdat hij thuis niet gemist kan worden. Zijn vader kan door een aandoening aan zijn handen lange tijd niet zelf melken. In overleg met de burgemeester van Scherpenzeel en het hoofd van de lagere school krijgt Wim dispensatie en krijgt hij gedeeltelijk vrijstelling van de leerplicht. Na de lagere school gaat Wim twee jaar naar de landbouwschool in Barneveld, maar ook dan moet hij de lessen vaak verzuimen vanwege de thuissituatie. Helmes Werkman blijft tot 1988 op het boerenbedrijf op Klein Kolfschoten werken. Helmes is in 1999 op 80-jarige leeftijd overleden, zijn echtgenote Janna twee jaar daarvoor in 1997 toen ze 76 jaar was. Wim en Ans Werkman, 1991 33
Pagina – 33
Boven vinr: Jolanda, Ans en Helmes; onder vinr: Jan-Willem, Wim en Annemarie, 1991 Hij gaat in Scherpenzeel naar basisschool De Boskamp, maar als die school in 1990 wordt gesloten verhuist hij naar basisschool De Glashorst. Hierna volgt Jan-Willem twee jaar de mavo in Scherpenzeel. Dan zet hij zijn opleiding voort aan het Groen van Prinsterer College in Barneveld. Zodra hij van school afkomt gaat Jan-Willem thuis bij zijn vader op de boerderij werken. In 2005 trouwt hij met Mariélle van de Weerd uit Zwartebroek. Ook haar ouders hebben een agrarisch bedrijf. Als vanwege de aanleg van autoweg A30 in Ede hun boerderij moet wijken, verhuizen ze naar Zwartebroek. Jan-Willem en Mariélle gaan in de bungalow die opa Helmes en oma Janna hebben laten bouwen wonen. Ze hebben vier kinderen: Diane, Hanna, Julia en Willem. Nu runnen Jan-Willem en Mariélle samen met Wim en Ans Werkman het bedrijf. Inmiddels hebben ze van woonruimte gewisseld, zodat Jan-Willem en Mariélle met hun kinderen op de boerderij wonen en Wim en Ans Werkman in de bungalow. Jan-Willem en Mariélle Werkman, 2023 Boven Jan-Willem en Mariélle; midden Hanna en Diane; onder Willem en Julia, 2023 Op Klein Kolfschoten zijn nu ongeveer 120 melkkoeien die met een melkrobot worden gemolken. Daarnaast zijn er 16.000 kippen. Bij Klein Kolfschoten hoort ca. 13 ha eigen grond. Ook wordt er gras- en akkerland gehuurd. Klein Kolfschoten is aangesloten bij de Codperatieve Vereniging Meerwaarde Ei, een organisatie van pluimveehouders die de grootste aanbieder van biologische eieren in Nederland is en waarvan ruim veertig pluimveehouders lid zijn. De vereniging is in 2014 opgericht. De rolverdeling op Klein Kolfschoten is duidelijk: Wim Werkman is verantwoordelijk voor het pluimvee en Jan-Willem Werkman voor de koeien. 34
Pagina – 34
1 Bijdragen tot de geschiedenis der heeren en der heerlijkheid van Scherpenzeel, door J. Louise, A. Terpstra enJ.W. Wijndelts, blz. 272; 02-07-1373. In: Bijdragen en mededelingen Gelre, deel 14 (1911). De besproken stukken komen uit het familie-archief Op ten Noort. Het origineel is verbrand bij het bombardement van Middelburg in 1944. Volgens vriendelijke mededeling van jkhr. J. op ten Noort in Zeist. 2J.C. Klesser. Waar lag het oude Colverschoten? In: Scarpenzele jg 1 (1993), biz. 7-10. 3 Rekeningen van het Bisdom Utrecht, 1378-1573. Deel 1. Blz. 17: in 1378 moet Colveschoten jaarlijks twee mud rogge aan de bisschop betalen. De koster van Leusden moest deze ophalen en naar Utrecht brengen. Blz. 247, 291: in 1426 is sprake van ‘tween goeden tot Colvenscoten’. De voorgeschiedenis staat ook al beschreven bij de geschiedenis van De Haar in Oud Scherpernzeel jg 32 nr. 4, 2020. 4 Leenboek Huis Scherpenzeel 107, fol. 1; 01-10-1474. 5 Leenboek Huis Scherpenzeel 107, fol. 27; 20-07-1448, 04-12-1488. 6 Leenboek Huis Scherpenzeel 107, fol. 26; 09-05-1490. 7 HGA; Inventaris 0405 Huis Ter Horst, 1.3.1 Van Lantscroon, nr. 199-216. 8 Het lag aan de westzijde van de Oude Gracht in Utrecht. 3 Volmacht voor notaris Van Zijp te Leiden d.d. 08-02- 1626. Leenboek Huis Scherpenzeel 141, fol. 159; 18-05- 1626. 101 eenboek Huis Scherpenzeel 142, fol. 13; 01-07-1657. 11 HGA, Hertogelijk Archief 1363; 1526. 12 HGA; Hof van Gelderland 2563, Graantelling 1566. 13 HGA, Archief Westerholt 252-1, nr. 1; Landcedulle 1647. 14 In 1652 betaalt Jan op Cleijn Colffschoten 8-0-0 (HGA, Archief Westerholt 013-45: “Cedulle nopende de generaelle verpachtinge van anno 1652 vuert landt”). 15 leenboek Huis Scherpenzeel 148, fol. 41; 05-02-1686. 16 AF; Not. Amersfoort ATO23b002; 15-04-1698. 17 lLeenboek Huis Scherpenzeel 143, fol. 42; 05-07-1702. 18 | eenboek Huis Scherpenzeel 144, fol. 63vo; 13-07- 1739. 19 leenboek Huis Scherpenzeel 144, fol. 67vo; 25-11- 1741. 20 Van Gijsbert Hendriks van Schaik en Hendrikje Cornelissen van Huigenbosch. Leenboek Huis Scherpenzeel 144, 119; 14-01-1749. Voor de lening van de diaconie moeten zij behalve de rente ook jaarlijks twee voer turf leveren voor de armen. (Archief Grote Kerk 156, fol. 7). 21 Het jaartal wordt genoemd in: HGA, Archief Westerholt 249-2, nr. 18, Inventaris nalatenschap Sophia Charlota van Westerholt, gravinne van Wartensleben, fol. 9vo; 13-08-1771. Leenboek Huis Scherpenzeel 145, fol. 29; 09-09-1758. Afschrift in: HGA, Archief Westerholt 013-28. 22 AE; BNR 0001.01 Stadsarchief 1536; 28-03-1753. 23 HGA, Archief Westerholt 271, Rekening 1754 en 1759. 24 Leenboek Huis Scherpenzeel 143, fol. 99; 16-06-1773. 25 AE; Notarieel Woudenberg 2462, Nr. 9, fol. 53-56vo; 02-10-1774. 26 leenboek Huis Scherpenzeel 145, fol. 114; 22-04- 1775. 27 Leenboek Huis Scherpenzeel 146, fol. 1; 28-09-1786; 03-09-1789 en fol. 2; 04-12-1793. 28 Archief Grote Kerk 209, inning garfkoren; sept. 1785. 29 HGA; Bataafs Frans Archief nr. 235; 27-10-1795. 30 Notarieel Scherpenzeel 4129, nr. 6; 26-02-1844. 31 HGA; Notarieel Scherpenzeel 4131, nr. 11; 08-03-1848 32 HGA; Notarieel Scherpenzeel 4131, nr. 2; 08-01-1849 33 HGA; Notarieel Scherpenzeel 4132, nr. 8; 24-02-1851. 34 HGA; Notarieel Scherpenzeel 4132, nr. 10; 13-03- 1851. 35 HGA; Notarieel Scherpenzeel 4132, nr. 8; 18-02-1852, nr. 13; 06-07-1852. 36 HGA; Notarieel Scherpenzeel 4147, nr. 29; 25-08- 1886. 37 Lidmaten Scherpenzeel: Jan Teunis van Oostrum en Gerritje van den Hazel, met attestatie van Putten 24-02- 1919, met attestatie vertrokken naar Barneveld mei 1935. 38 Oud Rhenen, mei 1999 39 Not. A.J. Bok te Barneveld; 05-01-1940. 35
Pagina – 36
. PERSOONLIIEB B DRMEN SAMEN DE LEE en DR BEN SU CCESVOLLE VE KENNIS MAKEN? René Doornbos makelaardij B.V. Plein 1940 173 3925 JM Scherpenzeel Telefoonnummer: 033-2770424 info@re nedoornbosma ke laardi}.nl Bel voor een vrijblijvend gesprek of loop bij ons binnen. WW W.RENEDOORNBOSMAKELAARDI.NL