Verenigingsblad 2020-2
32E JAARGANG NR. 2 JUNI 2020
Vereniging Oud ‐ Scherpenzeel
Hans Andreus in Scherpenzeel 9
Uitnodiging ledenvergadering 13
Scherpenzeelse boerderijen en hun bewoners 21
De bevrijders van Scherpenzeel 26
De kopij voor het oktobernummer dient uiterlijk zaterdag
12 september 2020 a.s. te zijn ingeleverd bij de redac e.
Omslag:
Klein Scherpenzeel, foto gemaakt tussen 1948 en 1963 zie ar kel Scherpenzeelse monumenten, pag. 36 e.v.
Voor een oudheidkundige vereniging is terugkijken een vanzelfsprekende bezigheid. Maar over de afgelopen jd is al heel veel gezegd en geschreven. Alles is anders gelopen dan we hadden gepland. In deze rubriek kijken we nu liever vooruit. We ontkomen er echter niet aan om op een paar zaken terug te komen. In dit en in het vorige verenigingsblad staan als bestuursleden José Reussink en Jannie Hazeleger in het colofon. Zij zijn echter formeel nog niet benoemd, omdat de ledenvergadering van 17 maart is vervallen. Ook staat in het maartnummer dat we op die avond afscheid hebben genomen van Cobi Schuur. Op de najaarsbijeenkomst op 3 november hopen we José en Jannie als bestuursleden aan u voor te stellen. We twijfelen er niet aan dat u hiermee akkoord gaat. Ze stellen zich verderop in dit blad nader aan u voor. Op 3 november nemen we daadwerkelijk afscheid van Cobi als bestuurslid.
Op 6 juni is oud‐bestuurslid Jaap Rauw overleden. Jaap hee tot 2018 deel uitgemaakt van het bestuur als beheerder van het Koetshuis. Jaap was een man met veel verstand van technische zaken en een gewaardeerd bestuurder. We wensen zijn echtgenote en familie veel sterkte bij het verwerken van het verlies van Jaap.
We hopen dat de ac viteiten rond de viering van 75 jaar Bevrijding later alsnog kunnen plaatsvinden. De Bevrijdingskrant van Scherpenzeel is in het dorp huis‐aan‐huis verspreid. Onze vereniging hee een belangrijke bijdrage aan de totstandkoming van deze bijzondere uitgave geleverd door verhalen op te tekenen van Scherpenzelers die de Bevrijding hebben meegemaakt en door foto’s aan te leveren. Indrukwekkende verhalen van en Scherpenzelers zijn in de krant gepubliceerd en voor nu en later vastgelegd.
Op zaterdag 12 september is het Open Monumentendag en organiseren we een Open Dag in het Koetshuis waar u tussen 13.00 en 17.00 uur van harte welkom bent. In de media en met een uitnodiging die naar uw e‐mailadres wordt gestuurd informeren we u t.z.t. Als uw e‐mailadres nog niet bij ons bekend is of is gewijzigd, wilt u dat dan aan ons doorgeven? (ledenadministra )
Het verenigingsblad van oktober staat in het teken van de vloerrestaura e van de Grote Kerk in 2019. Naast leden van onze vereniging, kunnen ook leden van de Nederlands Hervormde Kerk een exemplaar van deze publica e ontvangen. We kijken nu al uit naar het tweede themanummer van dit kalenderjaar.
We hopen u binnen afzienbare jd weer te mogen ontmoeten bij een ac viteit van OudScherpenzeel, want daar wordt het zo langzamerhand wel echt jd voor! Met het lezen van dit verenigingsblad kunt u uw kennis van de Scherpenzeelse geschiedenis vergroten. Veel plezier daarbij!
Wim van den Berg, voorzi er
Het jaar 2019 is afgesloten met een posi ef resultaat van € 765.
Het volledige verslag staat op onze website www.oudscherpenzeel nl. U vindt onder het kopje Financieel verslag alle overzichten die bij de jaarrekening 2019 en de begro ng 2020 horen.
De jaarrekening is in de bestuursvergadering van 22 januari 2020 goedgekeurd.
De kascontrolecommissie hee de jaarrekening op 13 januari 2020 gecontroleerd en goedgekeurd.
In de ledenvergadering van november 2020 zullen de penningmeester en de overige bestuursleden op voorspraak van de kascontrolecommissie gedechargeerd voor het financieel gevoerde beleid over het boekjaar 2019.
Hieronder een overzicht van de kosten(in euro’s) per lid:
AFDELING WERK.2018 WERK.2019 BEGR.2020
401: Huisves ng 4,61 5,04 5,05
410: Bestuur 3,62 3,43 4,09 420: Doc.Centrum 0,68 0,77 0,91 430: Automa sering 1,26 1,02 1,18 440: Verenigingsblad 5,04 5,18 5,55 450: Excursie 1,42 1,37 1,62
Jubileum 2018 6,64
Div. voorzieningen 1,64 1,83
Totaalkosten 24,91 18,64 18,40
450:Bijdrage in excursiekosten 1,40 1,42 1,62 Div. opbrengsten(o.a. Jubileum) 7,97 1,34 0,58 Bijdrage adv.en sponsors 1,72 1,71 1,70
Ne o kosten per lid 13,82 14,17 14,50
Lidmaatschap 15,00 15,00 15,00
Posi ef resultaat per lid 1,18 0,83 0,50
Aantal leden 916 926 930
Ik hoop u voldoende te hebben ingelicht, hee u nog vragen mail mij dan gerust.
Henk Beulenkamp, penningmeester
As je lid bin van Oud‐Schaar’pezîl hej je n’tuurl’k belaangstelling veur ‘t verleje. Ik denk dat veul leje ouwe kraante op zolder hebbe ligge. Ouwe kraante waor belaangrijke verhaole in stonne of gewôn as verzaomeling. Mar das hîl gevaorl’k. De braandweer waorschuwt duk dat ’t nie veil’g is om al dat ouwe p’pier te bewaore. ’t Is tegewoord’g ok naarges veur nôd’g, omdat die kraante vaok digitaol beschikbaor zin.
We gaon daorom ’s kieke in kraante uut ’t veurjaor van 1980. Dat liekt m’schien nog nie zo laang geleje, mar toch alweer veert’g jaor. Wat gebeurde d’r zo allemaol in april, mei en juni 1980. Trug in de ed. Wie weet ’t nog?
Op 5 april was d’r ’n eierzeukwedstrijd. De kiendere die meedeje mosse zich verzaomele op de hoek EikelaonIndustrielaon. Vandaor konne de 180 kiendere over ‘n paodje (over ’t aar’f van Wi ebaar’g) naor ’n heiveldje. Op dat veldje waore de eiere verstopt. Vraog 1: Waor ging die eierzeukwedstrijd van uut?
Op 23 april kwam ’n bekende schriefster naor de opebaore bibliotheek in de Heijhorst om te praote over heurzelf en over heur boeke. Vraog 2: Wel’ke schriefster was dat?
Half april is în van de uutgeze e zwaone deur ’n loslopede hond dôdgebete. De zwaone za e in ’t paar’k van Huze Schaar’pezîl, waor honde (toe) nie los mogge lope. Vraog 3: Wat was zo opvallend an die zwaone?
Op 19 april trad de Achterhoekse band Normaal op in de Heijhorst. De aovond was georgaoniseerd deur de plaotsel’ke jongereac viteitegroep “Jojo”. ’t Concert wier goed bezocht. Vraog 4: Wel’ke band trad ‘r die aovond ok op?
In april verbiedt de leste schôl in Schaar’pezîl ’t speule op ‘t schôlplein nao de lesse. D’r was veul overlast en schaoi en noe is ’t bestuur ’t zat en mot ’t plein dicht. Vraog 5: Wel’ke schôl was dat?
End april stelle Burgemeester en wethouwers de gemînteraod veur om geld vrij te maoke veur de bouw van bejaordewôninge. Vraog 6: An wel’ke straot zoue die gebouwd worde?
Op 22 april neme de endexaomekandidaote van de MAVO afscheid. De afgelope jaore wier de schôl bezet, mar noe hadde ze saome mit de leraore ‘n “fancy‐fair” opgezet. De opbrengst was veur de Heygraaff in Wombaar’g. Veur ’n klein bedrag koj je ballegooie, keerse maoke, doelschiete, enz. De dag broch 750 gulde op. Vraog 7: Leraor Meierman zorgde veur 50 gulde. Waordeur?
30 april was ’n b’zondere Kôninginnedag. Prinses Beatrix volgde heur moeder Juliana op. Mevrouw Velthuizen en meneer Goedhart mogge vanuut Schaar’pezîl naor de inhuld’ging. Vraog 8: Wel’ke straot in Schaar’pezil kreeg 100 gulde veur de mooiste versiering?
Op 3 mei kwamme ongeveer 250 oud‐militaire naor Schaar’pezîl, waor ze in 1940 gelegerd waore. D’r was ‘n uutgebreid pr’gramma dat afgeslôte wier mit de herdenking bij ’t môn’ment. Vraog 9: Waorom was de herdenking op 3 mei?
Op 5 mei was ’t bevrijdingsdag. De tore kon beklomme worde en in de middag was d’r ringsteke en Zeskamp in ’t paar’k. Vraog 10: Hoeveul buurtverîn’ginge deje mee?
Begin mei mos Vleivogels ‘n beslissingswedstrijd speulen in Soest. As ze wonne, mogge ze ’t kommede seizoen naor de tweede klasse. In 1979 had Vleivogels de beslissingsweds jd verlore en dit jaor ok. Vraog 11: Wel’ke club won de wedstrijd?
De zaoterdagafdeling van v.v. Schaar’pezîl was wel kampioen geworde. Ok de burgemeester en z’n vrouw kwamme 10 mei naor de recep e. Vraog 12: Wie was de trainer van dit el al?
In mei valt ok de beslissing bij de dam‐ en schaokcompe es veur schôle. Vraog 13: Wel’ke schôl kon pas nao ’n beslissingsweds jd tege de Maotjesschôl winne?
Op donderdag 22 mei is de opening van de nieuwe VIVOsupermart an de Prinses Margrietlaon. Vraog 14: Wie was de nieuwe eigenaor?
In ’t pinksterweekend waore d’r allemaol feestel’khede op camping Klein Ruwinkel, die toe en jaor beston. ’s Ochens wiere eerst ballonne opgelaote, ’s middags was d’r ’n poppetheaoter. Vraog 15: Wat gebeurde d’r veurdat de feestaovond begon?
Op 28 mei wier veur de eerste keer de fietsdriedaogse georgaoniseerd deur de CPJ. Burgemeester Heij verrichte de opening deur mit ‘n fiets deur liente te rije. Vraog 16: Wat kreeg je as je el’ke aovond uutgereje had?
Op 31 mei kwamme twee busse van ‘n Belgische voebalclub naor Schaar’pezîl veur ‘n uutwisseling mit Vleivogels. Vraog 17: Hoe hee e die Belgische voebalclub?
Op 5 juni kwam de raodscommissie Financië bij mekaar. ’n Belaangrijk punt was ‘n veurstel an de gemînteraod veur ’t bouwriepmaoke van ’n nieuw bouwplan. Vraog 18: Over wel’k nieuwbouwplan ging ‘t?
Op 10 juni was de jaorvergaodering van de Schietverîging. De heer Gerssen wier gekôze tot nieuwe veurzi er. Grôte verbaozing wekte ’n brief waorin de huur van de buteschietbaon opgezegd was. Vraog 19: De veurzi er vroeg de leje om de schouwers d’ronder de ze en veur iets wat veul geld zou koste. Wat was dat?
Op 18 juni gaf ’t veurlop’g bestuur ’n persconferen e over de oprich ng van ‘n VVV. ’t Doel is ’t instaandhouwe en verbetere van ’t lee limaot in Schaar’pezîl en ’t behart’ge en begeleie van toerisme in ons daar’p. Vraog 20: Toch was dit nie nieuw. Tot wel’k jaor had Schaar’pezîl al ’n
VVV?
Antwoorde op blz. 13
Jan Dorres jn.
José Reussink, 2e penningmeester
Levensgenieter, ondernemend en oma van zes kleinkinderen. Mijn naam is José Reussink, 63 jaar, geboren in Utrecht en opgegroeid in Groenekan. Na de middelbare school heb ik werk gevonden bij een boekhoudkantoor in Utrecht. In 1977 jdens de avondopleiding boekhouden heb ik Karel Reussink leren kennen en wij zijn in 1979 getrouwd.
Na de komst van onze drie jongens haalde ik de vakopleiding tot Bloemist. Een kleine 20 jaar heb ik mijn eigen bloembinderij “de Kaardebol” in het centrum van Scherpenzeel gehad. Naast gezin en werk was het leuk om als penningmeester vrijwilligerswerk te doen bij de peuterspeelzaal, de basisschool, de E.M.M., de regio Fleurop, Vereniging van
Bloemistwinkeliers en van de Ondernemersvereniging Scherpenzeel.
Nu zijn Karel en ik graag oppas opa en oma en als we een ochtendje vrij zijn, lopen we graag een rondje op de gol aan. Daarnaast ben ik penningmeester van T.A.A. Utrecht, Amersfoort e.o. Deze vrijwilligersorganisa e biedt kansen voor vrouwen om economisch zelfstandig te worden.
Jannie Hazeleger, secretaris
Mijn naam is Jannie Hazeleger. In de jaarvergadering van maart stond ik als kandidaat voor secretaris op de agenda. Vanwege corona is de vergadering niet doorgegaan. Op de volgende ledenvergadering hoop ik gekozen te worden.
Ik ben geboren en getogen in Scherpenzeel en getrouwd met Henk.
Tot 2018 heb ik par me bij het Grondbedrijf van de Gemeente Barneveld gewerkt. Nu maak ik 3 jaar gebruik van de levensloopregeling en in juni 2021 hoop ik met vroegpensioen te gaan.
Henk en ik trekken er graag op uit. Wij houden van ac eve vakan es met mooie wandel‐ en fietstochten. De routes bereiden wij thuis al vo or en ze en deze in onze Garmin GPS. De auto gebruiken we alleen voor de heen‐ en terugreis.
Henk en ik organiseren de 2‐wekelijkse wandeltochten voor de wandelgroep van Pla eland Anders. We maken dan een afwisselende tocht van 15 kilometer met onderweg een koffiestop.
Voor De Achthoek verzorg ik het kerkelijk bureau. Ik vind het belangrijk mijn steentje bij te dragen aan het gemeentewerk.
We hebben een mooie tuin waarin ik met plezier tuinier. Ook geniet ik van lezen, een avondje theater en uit eten. Naast puzzelri en rijden vind ik puzzelen, vooral cryptogrammen, een leuke uitdaging.
Graag tot ziens
‘Ik ben roman sch en zeer prak sch. Ik ben nuchter, logisch, zakelijk en impulsief.
Ik zit zeer ingewikkeld en tegenstrijdig in elkaar. Misschien is dat een voorwaarde tot schrijven’ (interview met Andreus in De Telegraaf, 1963)
Op de website Wikipedia staat, onder Scherpenzeel, een lijstje van ‘bekende (voormalige) inwoners’. Bij het lezen van hun namen overkomt ons regelma g hetzelfde als bij het zien van een quiz met ‘na onale beroemdheden’: “Wie mag dát toch zijn?” Een voor ons écht befaamde oudinwoner, die echter niet op de lijst met ‘bekenden’ staat, is de dichter/schrijver Hans Andreus. Wij vinden met recht dat hem een plaats toekomt op deze Wikipedia‐lijst en wijden in dit nummer
van ons verenigingsblad alvast gepaste aandacht aan hem en zijn verblijf in ons dorp. André Stuivenberg en Mar n Wassen.
In zijn korte leven (1926‐1977) verhuisde dichter/schrijver Hans Andreus maar liefst negenentwin g keer. Gemiddeld woonde hij ergens dus tussen de anderhalf en twee jaar, zo ongeveer ook de duur van zijn inwonerschap van Scherpenzeel (12‐8‐1964 tot 25‐01‐1967). In 1962 was hij getrouwd met Lucre a Jeanne e Aleida (Lukie) Paulides, een vriendin van Liesbeth List. In het befaamde kunstenaarscafé Eylders aan het Amsterdamse Leidseplein had bevriend beeldend kunstenaar Frank Lodeizen haar aan hem voorgesteld. Hans viel onmiddellijk voor haar en binnen vijf minuten had hij haar gevraagd of ze de volgende avond mee wilde naar het Boekenbal.
Met haar en hun eerstgeborene Herre, en zoon
Friso op komst (06‐12‐1964), verruilde hij de stad Amsterdam voor ons dorp om één van de bungalows (nr. 25) in het gloednieuwe
Doornboomspark te betrekken.Eén van de eerste dorpelingen die zij leerden kennen was Jopie van Engelenburg‐van Leuveren, hun nieuwe
‘interieurverzorgster’. Bijzonder is dat het gezin de woning als huurder betrok. Een Haags echtpaar had de Randstad willen verlaten om in het landelijke Scherpenzeel gelijkvloers te gaan wonen, maar na de koop van de bungalow overleed de echtgenoot en besloot zijn vrouw het pand te verhuren.
In de Burgerlijke Stand werd Andreus ingeschreven als Johan Wilhelm van der Zant; Andreus was een pseudoniem dat hij ontleend had aan Yda Andrea, een medeleerling op de toneelschool.
Gezien zijn verhuishistorie is er geen reden om aan te nemen dat ons dorp een specifiek nega eve rol
speelde bij het besluit de bungalow ruim twee jaar
Doornboomspark 25 later al weer te verlaten.
Alhoewel…., het zou kunnen dat Hans Andreus, die thuis dich e, verhaalde en vertaalde, last ondervond van de repe es van muziekvereniging ‘Caecilia’. Hun verenigingsgebouw stond op een steenworp afstand van zijn woning. Niet voor niets betaalden kopers van de bungalows aan de N.V. Bouwfonds Nederlandse Gemeenten duizend gulden (3% van de bouwprijs), bestemd voor a raak van het clubgebouw en opbouw op een andere, geïsoleerder plek in het dorp.
Maar het zou nog bijna vijf jaar duren ‐ tot december 1968 ‐ voor ‘Caecilia’ uit het
Doornboomspark vertrok. De al dan niet melodieuze klanken van de repeterende musici zullen gedurende de hele periode van zijn verblijf in Scherpenzeel bij jd en wijle tot Andreus’ werkkamer zijn doorgedrongen.
Het is echter ook heel goed mogelijk dat de muziek van ‘Caecilia’ hem niet zo gehinderd hee . Dit kan b.v. verklaard worden uit de inhoud van een door hem geschreven musical ‘Dorp zonder muziek’. Tera de Marez Oyens was de componiste. Hoofdpersoon is Floeps, die door het hele land trekt om muziek te maken. Op een dag komt hij bij een dorp, waar het verboden is te zingen of te musiceren. De burgemeester hee een aantal an muziek‐verordeningen uitgevaardigd en bij overtreding word je het bos ingejaagd. In het geheim richt Floeps een dorpskapel ‘Toeten en Blazen’ op, alsmede een gemengd zangkoor ‘Doe open je mond’. Als de burgemeester merkt dat hij helemaal alleen staat, is hij bereid de an muziek‐ verordeningen in te trekken. Het dorp hee weer muziek!
Muziek was er ook in zijn eigen bungalow: er stond een grote vleugel.
Toen Hans Andreus eens de winkel van Gerard Bakker de smid bezocht, vertelde deze hem dat hij via de draadomroep hem in een interview had horen zeggen dat hij het literaire gehalte van Scherpenzeel niet al te hoog inscha e.
Hij omschreef het als ‘niveau‐streekroman’. Hierop volgde evenwel een pre g gesprek, dat later door Andreus werd gewaardeerd met een gesigneerd cadeau‐exemplaar van zijn roman ‘Valen jn’, een pocket uit de bekende Salamander‐reeks. Het is een amusante sleutelroman, waarin Andreus zichzelf schetst in de persoon van de jonge Valen jn, die redacteur wordt van het literaire jdschri ‘Valreep’.
| Afscheid van een huis Omdat ik afscheid van een huis neem, ben ik neerslach g vandaag. Ik laat de hand van het huis los en zal een nieuw kind moeten worden, mij terechtschikkend in een vreemde vrouw. (…) Zwerven en zich niet hechten is waarschijnlijk een beter bestaan. (…) Dus zwer men van huis tot huis en is anders eenzaam, op zoek naar de stenen moeder, en lee tussen de muren samen met het licht door de vensters en de nacht op de drempel |
‘Valen jn’ is een met grote crea viteit geschreven liefdesroman en heus ook geschikt voor Scherpenzelers van een ‘streekroman‐niveau’.
Moeilijker is Andreus soms te begrijpen in zijn gedichten. Laten we één voorbeeld noemen, omdat dit wellicht licht kan werpen op het waarom van zijn korte verblijf in het Doornboomspark en vele andere verblijfplaatsen.
In zijn gedicht ‘Afscheid van een huis’ verbeeldt Andreus het huis als een ‘stenen moeder’. ‘Stenen’ en ‘moeder’ zijn duidelijk met elkaar in tegenspraak, maar in dit beeld drukt hij het onvermogen uit om zich ergens te hechten.
| Voor een dag van morgen wanneer ik morgen doodga vertel dan aan de bomen hoeveel ik van je hield vertel het aan de wind die in de bomen klimt of uit de takken valt hoeveel ik van je hield vertel het aan een kind dat jong genoeg is om het te begrijpen vertel het aan een dier misschien alleen door het aan te kijken vertel het aan de huizen van steen vertel het aan de stad hoe lief ik je had maar zeg het aan geen mens ze zouden je niet geloven ze zouden niet willen geloven dat alleen maar een man alleen maar een vrouw dat een mens een mens zo lie ad als ik jou Uit: Al ben ik een reiziger Uitgeverij Holland 1959 |
Dat de poëzie van Andreus grote(re) ingang hee gevonden, komt onder meer door het bekende ‘Voor een dag van morgen’, één van de meest geliefde gedichten van de voorbije halve eeuw. Tijdens de Boekenweek 2002 kon men via internet een eigen bundel met liefdesgedichten samenstellen, waarbij Andreus – als meest gekozen dichter – de TopTien kroonde met een eerste plaats! ‘Voor een dag van morgen’ wordt niet alleen veel aangehaald, maar is ook op prach ge kaarten en posters afgedrukt en bovendien is het soms op muziek gezet. De bekendste vertolkers hiervan zijn De Dijk (cd ‘De stand van de maan’) en Denise Jannah (cd ‘Gedicht gezongen’).
Hans Andreus was een uitstekend vertaler, vooral ook uit het Frans. Hij had van 1951 tot 1953 in Parijs vertoefd, waar hij het appartement onder dat van Hugo Claus bewoonde. Verder deelde hij daar het gezelschap met
o.a. Karel Appel, Rudy Kousbroek en Simon Vinkenoog. Hij kende hen al vanuit café Eijlders, aan het Leidseplein. In Parijs trad hij soms zelfs op als straatzanger! In deze drie jaren deed hij een uitstekende kennis van de Franse taal op.
In 1965 vertaalde hij in het Doornboomspark voor vriendin Liesbeth List ‘Printemps Sans Amour’ (Guy Béart). Zij zong dit chanson ‘In oktober’ in haar eerste optreden met Ramses Shaffy, in een t.v.‐uitzending vanuit kasteel De Haar.
| In oktober kwamen wij In een storm elkander tegen Onze liefde bloeide bij Mist en hagel, wind en regen… |
Andreus schreef ook de verbindende teksten tussen de liederen en sprak deze zelf in. Hij had een broze stem, die soms oversloeg. Hij sprak kalm, bedachtzaam formulerend en goed ar culerend. Zijn buren van eer jds herinneren zich de aanwezigheid van een complete t.v.‐opnameploeg van de VPRO (1964).
Populariteit won Hans Andreus ook met wat hij voor kinderen schreef, niet in de laatste plaats omdat hij brak met de conven es van het tradi onele kinderboek. Hij kon zich heel goed inleven in de voorstellingswereld van een kind. De speelse fantasie die daarbij hoort was hem vertrouwd. Zijn grootste bekendheid hee Andreus ongetwijfeld te danken aan zijn kinderboeken en dan vooral aan de serie verhalen over Meester Pompelmoes. Ze werden vertaald in het Deens, Duits, Engels en Zuid‐Afrikaans. Het genre bezorgde hem een inkomen en hij beoefende het met liefde en aandacht.
Vermeldenswaard én leuk is dat hij in het Doornboomspark begon met zijn serie over Meester
Pompelmoes: ‘Op avontuur met meester Pompelmoes’ (1964 – later uitgegeven als ‘Meester Pompelmoes en het vliegende jongetje’) en ‘De nieuwe avonturen van meester
Pompelmoes’ (1965, later uitgegeven als ‘Meester Pompelmoes vindt een schat’).
Harold, 6 jaar Handschri Hans Andreus
Andreus was zeer verguld toen voor de Kinderboekenweek van
1969 deel 5 van de serie (‘Meester Pompelmoes en de
Mompelpoes’) door de CPNB werd uitverkozen tot Kinderboek van het Jaar.
In zijn Scherpenzeelse jd verscheen ook ‘De Trapeze 4’, een leesboek voor de lagere school. Mies Bouhuys schreef de verhalen en van Hans Andreus waren kindergedichten opgenomen. Misschien herinneren sommigen zich nog de klassikale leesmomenten en mogelijk had de school de serie ‘De Trapeze’ in het leesassor ment.
Andreus was dus een zeer veelzijdig auteur. Hij durfde het
bovendien aan om als literatuurcri cus op te treden, zoals voor ‘De Gids’. Toen in 1964 het beroemd‐beruchte ‘Ik, Jan Cremer’ uitkwam schreef hij voor dit blad in het hiervoor afgebeelde kenmerkende handschri o.a.: ‘Het boek ziet er bepaald niet esthe sch uit. Op het omslag, in rode le ers: ’n overbiddellijke BESTSELLER’ in paarse le ers de ikzuch ge tel; over de hele lengte een foto van Jan Cremer in leren jas op een monster van een motor; – en op de achterkant dan nog eens het portret van Ik, Jan, plus een opgeblazen reclametekst. Je begint dan aan zo’n boek, denkende: Ik laat me niet dwingen, Jan, en zo mooi ben je dan ook weer niet, en zo mooi zal dat boek van je nou ook weer niet zijn.’
Maar uiteindelijk komt Andreus na vijf vellen papier tot een genuanceerd oordeel: ‘enfin, je leest deze nieuw‐realis sche schelmenroman met zoveel doodgewoon lezersplezier dat je het doorleest en doorleest en de 344 bladzijden wilt uitlezen als vroeger een dubbele Karl May (…)’.
Na hun verhuizing uit Scherpenzeel woonde Hans Andreus met zijn gezin achtereenvolgens in ’t Harde, Hoevelaken en Pu en. In 1977 werd hij ziek. Hij bleek kanker te hebben en werd opgenomen in het Academisch Ziekenhuis te Leiden. Na enkele maanden keerde hij naar huis terug en daar is hij op 9 juni gestorven.
Hans Andreus hee de volgende prijzen gekregen: in 1958 de Jeugdboekenprijs, in 1959 de
Boekenmarktprijs van de Bijenkorf, de CPNB‐prijs voor kinderboek van het jaar in 1969 en een Zilveren Griffel in 1971 voor de bundel kinderversjes ‘De Rommeltuin’. Zijn poëzie werd verder bekroond, tweemaal met de poëzieprijs van de stad Amsterdam: in 1954 met de bundel ‘Schilderkunst’ en in 1964 voor het gedicht ‘Aarde’. Voor de bundel ‘Natuurgedichten en andere’ ontving hij in 1970 de Jan Campert‐prijs, en voor dezelfde bundel in 1971 de Constan jn Huygens‐prijs. Postuum werd hem de Henrië e Roland Holst‐prijs verleend, voor ‘Gedichten 1948‐1974’.
Geraadpleegde bronnen:
www.dbnl.org – digitale Bibliotheek van de Nederlandse Le eren
www.schrijversinfo.nl
www.nederlands.nl/nedermap/beschouwingen/beschouwing/124945.html – gesprek met buren Doornboomspark van eer jds
Op dinsdag 3 november 2020 houden we onze najaarsvergadering in Partycentrum Boschzicht, Burgemeester Royaardslaan 4, Scherpenzeel.
Aanvang 19.30 uur. De koffie en thee staan vanaf 19.00 uur klaar. We hebben een gevarieerd en interessant programma:
Bestuurszaken
Presenta e themanummer restaura e Grote Kerk door Henk van Woudenberg
Mevrouw José Huurdeman uit Leusden verzorgt een presenta e over het boek ‘Ondergronds in de Tweede Wereldoorlog’ dat door haar is geschreven en in 2018 is verschenen. Hierin beschrij ze o.m. verhalen van verzetsstrijders uit de Gelderse Vallei.
‘Het waren gewone mensen die in ac e kwamen. Zij keken niet toe, maar handelden. Ieder op zijn eigen manier en naar eigen vermogen.’
De auteur deed ruim vijf jaren onderzoek naar het verzet in onze regio en elders. Zeker in het jaar waarin we 75 jaar Bevrijding vieren mag u deze interessante lezing niet missen.
An ’t end van de aovond gaon we ’t hebbe over dialect. Dus neem allemaol je Schaar’pezîls mee! Is ’t de afgelope ed ’n bietje weggezakt? Je het nog zwat ’n hal’f jaor om te oefene…
Van harte welkom!
Antwoorde van “Veert’g jaor trug” (blz 6):
1. Buurtverîn’ging Wi ebaar’g // 2. Jos van Manen‐Pieters // 3. Ze waore zwart // 4.
Contraband // 5. Wi ebaa’rgschôl // 6. Bruunhorsterlaon // 7. Liet z’n snor a nippe // 8. Pr.
Marijkelaon // 9. 4 mei was op zondag // 10. Acht // 11. DVS ’33 Ermelo // 12. J. Bliekendaal //
13. Bruunhorstschôl // 14. R.A.J. Verhoef // 15. Heteluchtballon opgelaote // 16. Sleutelhanger //
17. HVC Linkebeek // 18. Boskamp // 19. Nieuw clubgebouw // 20. 1967
Lange jd is Scherpenzeel een rus g dorp, waar maar weinig aanloop is van buitenaf. Het dorp ligt langs een belangrijke wegverbinding en vooral Hotel De Holevoet krijgt wel regelma g gasten. Scherpenzeel ligt zeker niet geïsoleerd, maar behoudt lange jd zijn eigen iden teit als rus ge agrarische gemeente. Dat verandert in de aanloop van de oorlog. In de mobilisa e jd van 1939‐1940 herbergt Scherpenzeel een groot aantal Nederlandse soldaten die de levenss jl en gebruiken van de grote stad met zich meenemen, vooral vanuit Ro erdam.
Als de oorlog eenmaal losbarst wordt het dorp geëvacueerd. Nagenoeg alle inwoners komen terecht in onder meer plaatsen als Winkel in Noord‐Holland. Na enige jd mogen de inwoners weer terug en kunnen ze aan de slag met de wederopbouw van het dorp.
Wat maar weinig mensen zich realiseren is dat we vanaf 1942 met grote regelmaat te maken krijgen met grote groepen evacuees uit andere delen van het land die voor langere jd in ons dorp zullen verblijven. Het is een redelijk onbekend en nog weinig onderzocht stukje
geschiedenis van ons dorp.
Evacuees uit Velsen
In het voormalige gemeentehuis is een glas‐inloodraam geplaatst, dat is aangeboden door evacuees uit Velsen. Over het raam en de schenkers is weinig bekend. In 2018 doet de Historische Kring Velsen op verzoek van mevrouw Joan Pa jn een oproep voor informa e. Diverse mensen reageren en er verschijnt zelfs een (niet complete) lijst van geëvacueerde Velsenaren die tussen 1942 en 1945 een plek in Scherpenzeel vinden.
De Historische Kring Velsen achterhaalt een 15‐tal families, ongeveer 50 personen, die
vanuit Velsen naar Scherpenzeel geëvacueerd zijn. Op de lijst met geëvacueerden staan exact 42 personen vermeld. In het boek “Velisena –
Oorlog en bevrijding Velsen” schrij Marianne Kwant een uitgebreid ar kel over deze evacuees, gebruikt als bron voor dit ar kel.
De parfumfabriek
Wat ook minder bekend is, is dat zelfs bedrijven soms mee verhuizen jdens de evacua e. Zo verhuist de parfumfabriek uit IJmuiden in 1942 naar Scherpenzeel.
Het bedrijf is tot die jd geves gd in de Reederstraat, vlak naast de vuurtoren. Het hele gebied wordt door de Duitsers echter aangewezen als sperrgebiet. De medewerkers van de parfumfabriek en hun gezinnen verhuizen mee. De fabriek, ooit begonnen als tandpastafabriek in Den Haag, produceert niet alleen parfum, maar ook het bekende merk
Norit. Het bedrijf draait in 1942 nog op volle toeren als het moet evacueren naar Scherpenzeel. Daar worden de ac viteiten op verkleinde schaal voortgezet. We weten echter niet waar in Scherpenzeel dit bedrijf werd geves gd. Informa e is welkom!
Direct na de oorlog verhuist de parfumfabriek terug naar het oude pand in IJmuiden, waar in 1946 het 25‐jarig bestaan wordt gevierd. Onze omgeving trok kennelijk wel want in 1956 wordt het bedrijf verplaatst naar Amersfoort wegens gebrek aan uitbreidingsmogelijkheden in IJmuiden.
Expedi e Jaspers
Ook het transportbedrijf “Expedi e Jaspers”, geves gd in de Heidestraat in Velsen moet in 1942 op last van de Duitse beze er verhuizen naar Scherpenzeel.
Het bedrijf met de vrachtwagens wordt ondergebracht in de garage van de gebroeders Schuur (melktransport) aan het Oosteinde. De familie Jaspers, bestaande uit vader Jasper, moeder Lena en 9 kinderen wonen in bij de familie Hardeman, de boerderij tegenover de gebroeders Schuur.
| overlee de oorlog wel. Later trouwt hij met Adrie, de dochter van Gijs en Jannetje van der Burgt en gaan ze in IJmuiden wonen. Geert is in 2017 overleden. Expedi e Jaspers is een familiebedrijf en bestaat nog steeds. De familie Schilthuizen Mevrouw Wiep Schu e‐Schilthuizen vertrekt pas in augustus 1944 met haar moeder en broer vanuit Velsen naar Scherpenzeel. Ze is dan 8 jaar. Haar oma is al in 1942 met 3 kinderen naar Scherpenzeel geëvacueerd. Wiep hee zowel in IJmuiden als in Scherpenzeel vaak in schuilkelders moeten zi en. Ze houdt er een fobie voor kleine ruimtes, zoals li en, aan over. De vader van Wiep hee bij de Koninklijke Marine jdens de mobilisa e in 1940 bij de Willemsbrug in Ro erdam gevochten. Hij wordt in de oorlog voor de Arbeitseinsatz naar Stu gart gestuurd. Moeder hangt al jd een oranje doekje van de Koninklijke Marine in het raam als s l verzet. Wiep kan nog veel vertellen over haar jd in Scherpenzeel: “We verhuizen met een verhuiswagen vanuit IJmuiden naar Scherpenzeel en wonen eerst een half jaar aan de Dorpsstraat 60, naast de schilderszaak van Renes. Daarna tegenover het Gemeentehuis. Voor brood en melk gaan we langs de Jasper en Lena Jaspers jdens hun boeren. 25‐jarig huwelijk in 1948 |
Geert duikt vervolgens op de boerderij Overweg aan de Holleweg C51 (nu Hopeseweg) van Gijs van der Burgt. Geert maakt de overval van de Duitsers op de boerderij mee maar hij kan zelf op het nippertje ontsnappen. Er worden 7 personen gearresteerd, waaronder Gijs van der Burgt en 4 evacuees. Zoals bekend overlee Gijs van der Burgt dit niet. Geert
Een keer komt moeder terug en wordt alles door de Duitsers afgepakt. Ook ik mag in die jd een keer alleen naar de boer. Daar mag ik
kiezen tussen een halve liter melk of een hele liter zure melk. Ik neem de zure melk want dat is natuurlijk meer. Moeder maakt er roggepap van.
Het gemeentehuis in de jaren ‘40
In april 1945, als ik met een nichtje op pad ben, wordt de plaatselijke molen door de Duitsers opgeblazen. Ik duik in de greppel en mijn nichtje rent naar huis. Ook de kerktoren, die als uitkijktoren had gediend, wordt door de Duitsers opgeblazen. Wij wonen er vlak naast, alleen de school stond er nog tussen. Gelukkig blij alles in huis heel, behalve één raamhaakje.
Op een dag wordt er geroepen “we zijn bevrijd, nu is het vrede”. Er zijn overal feesten, een vreugdevuur op het plein voor het gemeentehuis en overal komen er vlaggen tevoorschijn.
Voor moeder is het moeilijk. Ze weet dan nog niet of vader nog lee . Maar na 3 weken komt vader terug. Dat is geweldig mooi. We zijn zo snel mogelijk naar IJmuiden terug gegaan. Onze meubelen worden op een vrachtwagen van de firma Jaspers geladen. Mijn oma en ik zi en in de cabine met de chauffeur, mijn moeder en tante achterop en mijn oom op het spatbord. Ons huis in de Sirenestraat is dan nog niet vrijgegeven daarom krijgen we een woning toegewezen in de Napierstraat 9. Er had een NSB‐er in gezeten. Het wasgoed stond nog onder de tafel”.
Mevrouw Schu e komt in 2018 nog terug in “Scherp” zoals zij het noemt. Tijdens de maand van de Geschiedenis, thema vluchtelingen, wordt zij in de Breehoek geïnterviewd door Mar en Heij ng.
De familie Visser
De schoonvader van mevrouw Visser werkt op de administra e van de Alg. Handelscentrale N.V. in Velsen als hij een oproep krijgt om te evacueren naar Scherpenzeel. Het gezin met drie kinderen kan alleen wat pannen en beddengoed meenemen. Om onderdak te krijgen hebben ze gewoon maar ergens aangebeld in Scherpenzeel. Op de eerste boerderij waar ze verblijven is het niet zo pre g, maar daarna vinden ze een plek bij
Berendse aan de Dorpsstraat A239.
Wim (links) en Jaap Visser bij de boerderij in
Scherpenzeel
Zodra ze weer naar IJmuiden kunnen vertrekken ze. Op 2 juli 1945 krijgen ze een huis toegewezen aan de Julianakade nr. 38 in Velsen. Ook zij worden thuisgebracht door de firma Jaspers. Zoon Jaap wilt echter liever terug naar Scherpenzeel en kruipt s ekem in valse papieren terug keren naar IJmuiden. Ze zullen meer dan 65 jaar getrouwd blijven. Nicia mocht de lee ijd van 94 jaar bereiken, zij is nog maar kort geleden op 20 maart 2020 overleden.
de vrachtwagen die terug zal rijden. Zijn vader ontdekt hem maar net op jd.
Vader Visser blij voor zijn werk nog wel pendelen tussen IJmuiden en Scherpenzeel. Alleen in de weekenden is hij thuis.
Hendrik Rutgers uit Velsen, die met zijn familie van 23 november 1942 t/m 18 augustus 1945 in Scherpenzeel verbleef schenkt uit erkentelijkheid de gemeente een fotoalbum met o.a. foto’s van de verwoeste kerktoren en de bevrijding.
Evacuees uit Den Haag en Scheveningen
In bezit van Oud Scherpenzeel is ook een lijst met geëvacueerden vanuit Den Haag. Hierop staan 55 personen vermeld. Over deze evacuees is maar weinig bekend. In 1988 verschijnen er echter een aantal ar kelen in het Nieuwsblad Nu van Scheveningen, over dit onderwerp. In 1942 wordt bekend dat de Duitsers een groot deel van Scheveningen willen ontruimen, waarbij tevens een groot aantal woningen met de grond gelijk gemaakt gaan worden. Op deze plek
Eén van de foto’s uit het foto‐album komt een sperrgebiet en verdedigingswerken voor de Atlan kwall. van Rutgers Maar liefst 35.000 Scheveningers zullen hun huis moeten verlaten. De bevolking en de kerken worden over de evacua e geïnformeerd. De meeste Scheveningers evacueren naar steden en dorpen in het oosten van het land. Ouderling Willem Verheij van de Scheveningse Gereformeerde Gemeente neemt echter contact op met een kennis van hem: voorganger Bart Roest van de Gereformeerde Gemeente in Scherpenzeel. Roest nodigt zijn geloofsgenoten prompt uit om naar Scherpenzeel te komen. Wat opvalt bij deze geëvacueerden is dat het vooral weduwen met gezinnen zijn, of vrouwen met gezinnen waarbij de mannen in het buitenland verblijven.
Al in november 1942 komen een 30‐tal Scheveningers, waaronder een aantal in klederdracht, naar Scherpenzeel en in 1943 zullen er meer volgen. Willem Verheij, zelf een weduwnaar met 3 dochters, vindt hier ook onderdak. Eén van zijn dochters, Alida, zal in Scherpenzeel blijven wonen: zij trouwt met Jan Methorst.
Ook andere Scheveningers ves gen zich permanent in Scherpenzeel. Het echtpaar Jenezon‐
Noorduin evacueert met dochter Klaartje naar Scherpenzeel. Klaartje vindt in boer AartJan
Dijkhof de ware en trouwt nog in de oorlog met hem (op 2 december 1943). De ouders van
Klaartje trekken bij het kersverse echtpaar in en blijven daar wonen.
Duitse militairen bekijken op de boulevard van Scheveningen de Bart Roest plannen voor de Atlan kwall
Mooie Greetje
Dat de Scheveningse vissersdames de
Scherpenzeelse boerenzonen wel kunnen bekoren blijkt wel als journalist Piet Spaans van het Nieuwsblad Nu in 1988 onderzoek doet naar de evacua e. Hij komt in gesprek met één van de geëvacueerden, Greet Ros‐Spaans, als een zekere Ger Sto jn uit het Limburgse Elsloo zich spontaan meldt. Als zoon van de veearts in Scherpenzeel herinnert hij zich nog een beeldschoon Schevenings meisje, Greet Spaans genaamd en door Sto jn “mooie Greetje” genoemd!
De visboer uit Scheveningen
Ook het echtpaar Cornelis en Cornelia KleijnRoeleveld evacueert naar Scherpenzeel. Zij krijgen onderdak bij de familie Blanken‐Ploeg aan het Oosteinde, waar een schuur achter de woning voor hen als verblijf wordt ingericht. Kees Kleijn is nego ant (kleinwarenhandelaar), maar ook visboer en was al bekend met Scherpenzeel. Met de bakfiets kwam hij al eerder vanaf Scheveningen naar ons dorp om de verse waar aan de man te brengen. Ook zoon Kees stapte in deze handel en jdens de oorlogsjaren fietst ook hij regelma g heen en weer, vooral om verse vis voor allerhande andere zaken te kunnen ruilen. En passant kan hij natuurlijk ook zijn ouders in Scherpenzeel bezoeken. Bij de boerenfamilie Van de Peut wordt steevast vis voor eieren geruild en er ontstaat een hechte vriendschap tussen de beide families.
Evacuees uit Arnhem en omstreken
De Slag om Arnhem in september 1944 is jammerlijk mislukt en er komt een ware vluchtelingenstroom op gang. Op zondag 1 oktober 1944 stromen honderden vluchtelingen uit Arnhem, Renkum, Wageningen en Oosterbeek ons dorp binnen. Alle vluchtelingen krijgen bij De Wi e Holevoet een maal jd, die ze kosteloos ontvangen. De Scherpenzelers zijn nog niet vergeten wat het is om evacué te moeten zijn. De stroom vluchtelingen blij echter aanhouden, er wordt zelfs gesproken over duizenden. Een groot aantal blij hangen en Scherpenzeel neemt uiteindelijk 1200 evacuees op. Veel anderen moeten doorgezonden worden, verder naar het Westen.
Gijs van der Lee
Onder deze geëvacueerden bevond zich Gijs van der Lee. Hij hee zijn verhaal al eens
eerder verteld, maar het wordt (verkort) hier opgenomen:
Gijs van der Lee in 2016
“Ik ben op 2 augustus 1935 in Renkum geboren als jongste in een gezin met drie kinderen. Mijn ouders hadden een kruidenierszaak in de
Kerkstraat. In september 1944 werden er jdens Opera e Market Garden meer dan enduizend parachu sten gedropt. Als 9‐jarig
jongetje was ik ooggetuige van de luchtlandingen. Iedereen hee het al jd over de landingen op de Ginkelse Heide, maar op de Renkumse Heide werden ook veel parachu sten gedropt. Ik heb het met eigen ogen gezien. ’t Was maar een kilometer of twee drie van ons huis. Opera e Market Garden pakte heel anders uit dan de bedoeling was. Maar daar hadden ook de inwoners van Renkum toen nog geen weet van. We waren uitzinnig van vreugde, want we waren bevrijd, dachten we. Met vlaggetjes en oranje petjes gingen we de straat op”.
Maar de geallieerde troepen zouden de Slag om Arnhem verliezen. “Wat me mijn leven lang zal bijblijven is het moment dat er, enkele dagen nadat we dachten bevrijd te zijn, ineens weer een Duitse tank bij ons de Kerkstraat in kwam rijden. De schrik sloeg ons om ‘t hart. Nooit waren we bang geweest, maar nu waren we doodsbenauwd”, aldus een geëmo oneerde Van der Lee.
Op zaterdag 30 september 1944 moesten we evacueren. Met mijn ouders en mijn zus zijn we toen naar De Klomp gelopen. Met paard en wagen gingen we het laatste stuk naar
Scherpenzeel. We kregen onderdak bij Jos Gersen, een ongetrouwde neef van mij die samen met zijn twee zusters op de Vlieterweg woonde. De eerste dag in Scherpenzeel gingen we op zondagmorgen naar de grote kerk. Tijdens de dienst werden we uit de kerk gehaald en hoorden we dat Jan Gersen, de broer van neef Jos, was gearresteerd in Pu en jdens de razzia daar. Jan is naar Duitsland getransporteerd en in januari 1945 op 31‐jarige lee ijd in concentra ekamp Neuengamme om het leven gebracht.”
“Ik herinner me nog dat we met een fret konijnen ging vangen in de holen bij de loopgraven. Tegenover het huis van familie Gersen was een weiland. Daar deden de Duitsers weleens schietoefeningen. In het bos achter het weiland kapten we illegaal hout voor de kachel. Maar toen de poli e kwam, werd al het hout dat we in de schuur achter het huis hadden opgeslagen in beslag genomen.
In het half jaar dat ik in Scherpenzeel heb gewoond, ben ik ook nog een poosje naar school geweest bij meester Verkerk. Mijn zus was bevriend met Hennie Inkenhaag, dochter van de slager
en ik speelde vaak met een jongen wiens achternaam De Greef Meester Verkerk was. Zijn voornaam ben ik vergeten.”
Na de bevrijding keert het gezin Van der Lee weer terug naar Renkum. Daar is het een ravage. Hoewel het huis en de winkel nog in tact zijn, is de hele inboedel en huisraad verdwenen. In de tuin is zelfs een loopgraaf. Na terugkomst kunnen de inwoners nog enkele weken gebruikmaken van de gaarkeuken.
Nog meer evacuees?
Mogelijk komen er ook evacuees uit andere plaatsen naar Scherpenzeel. Bij Boer Hardeman aan het Oosteinde wonen evacuees uit Zeeland. Als we de huwelijksakten eens doorlopen komen we zowel in 1946 als in 1948 een huwelijk tegen waarbij de bruidegom uit Zeeland blijkt te komen. Veel informa e over de Zeeuwse evacuees is echter niet bekend.
Geëvacueerden uit Scheveningen en Arnhem (e.o.) kunnen vrij snel na de bevrijding weer terug keren naar hun eigen woonplek. Dat geldt niet voor iedereen. Nog in 1950 wordt in de Nieuwe Holevoet melding gedaan dat de laatste evacué uit Scherpenzeel is vertrokken. Piet Valkenburg
Bronnen:
‐ “Velisena ‐ Oorlog en bevrijding Velsen”; historische kring Velsen, ar kel Marianne Kwant
‐ Archief vereniging Oud Scherpenzeel
‐ Nieuwsblad Nu (Scheveningen) (1988)
‐ De Nieuwe Holevoet (diverse ar kelen in 1950) ‐ Ned. Ins tuut voor Oorlogshistorie (foto Scheveningen) ‐ S ch ng Grebbelinie in het Vizier (ar kel Gijs van der Lee). ‐ Wikipedia.nl
SCHERPENZEELSE BOERDERIJEN EN HUN BEWONERS
Geitenbeek
De boerderij Geitenbeek bestaat niet meer. Hij lag ten zuiden van Scherpenzeel onder de gemeente Woudenberg. Na een grenswijziging in 1960 is het Scherpenzeels gebied geworden. Inmiddels is het gedeeltelijk een woonwijk. De boerderij lag aan het eind van de Grebbelaan bij de Koepellaan. Het grondgebied lag tussen de boerderij Koudijs en Klein Lambalgen (west) en ´t Voort (oost) en de Knaapstraat (noord) en de Lunterse beek/Valleikanaal en de boerderij ´t Vliet
(zuid). De betekenis van de naam is duidelijk. Dierennamen komen wel vaker voor in boerderijnamen: Dashorst, Wolfswinkel, Ravenhorst. De beek is natuurlijk de Lunterse beek1 .
De eerste eigenaar is Henrick Lubbertssoon van Vosculen en zijn vrouw jkvr. Lysbet. Hij is een belangrijk man in de stad Utrecht met land op Voskuilen, waar hij zijn achternaam aan ontleent. We komen hem tegen in 1387 als hij alles aan zijn zoon en drie dochters vermaakt mits dat hij en zijn vrouw in hun huis mogen blijven wonen en de kinderen de eventuele schulden na hun dood op zich nemen2 . Onder hun goederen zit o.a. ‘Gheytenbeke’. Uiteindelijk zal hun zoon
Lubbert Hendricksz van Vosculen de boerderij erven. In 1415 ontstaat er een kwes e rond de end van Geitenbeek. Van de oogst moet het ende deel worden afgestaan aan de eigenaar van
de end. Lubbert wordt opgeroepen om te verklaren dat de end aan het Kapi el van St. Pieter in Utrecht toebehoort en niet aan Aernt van Schadewijck3 . Aernt is eigenaar van Geitenbeek en denkt dat de end ook van hem is. Hij moet met bewijzen komen. Dat volgens hem de end al 50 jaar aan zijn voorouders hee toebehoord is niet genoeg. Als hem om getuigen wordt gevraagd kan hij die niet leveren. Wel is daar Willem van Colverschoten die verklaart dat hij zo’n 20 jaar geleden de end nog had gepacht van het St. Pieter. Daarmee valt Aernt door de mand en moet de end in 1419 afstaan. Toch is de hele ac e van Aernt niet tevergeefs geweest. In datzelfde jaar worden zijn zoons Gijsbert en Jacob van Schadewijck er mee beleend4 .
Nu helemaal volgens de regels. Dat betekent dat zij de end krijgen tegen betaling van een jaarlijks bedrag aan het St. Pieter. Gijsbert wordt ook eigenaar van de boerderij en dat is hij in 1446 nog5 . Hij wordt opgevolgd door zijn zoon Aernt Gijsbertsz van Schaick die alleen in 1470 wordt genoemd6 .
In 1501 is Gijsbert van Geijtenbeeck eigenaar van de boerderij. We mogen er vanuit gaan dat dit een zoon van Aernt Gijsbertsz van Schaick is, die nu zijn boerderijnaam als achternaam aanneemt. Temeer omdat hij een zoon Aernt hee , die vernoemd is naar zijn grootvader. In 1525 wordt Gijsbert nog genoemd7 . De zojuist genoemde zoon Aernt Gijsbertsz van
Geijtenbeeck volgt hem op. Van 1529‐1570 komen we hem op diverse plaatsen tegen. In 1580, zijn zoon hee de boerderij dan al over genomen, komen we hem nog een keer tegen. Hij had 31 jaar daarvoor het eigendomsbewijs van Geitenbeek uitgeleend aan Johan van Culemborg en nooit meer teruggekregen. Hij laat Willem van Woudenberch verklaren dat hij die brief had weggebracht8 . Blijkbaar gaf dat geen moeilijkheden, want zijn zoon Hendrick Aertsz van
Geijtenbeek kan de boerderij zonder problemen overnemen. Hij is ca. 1541 geboren en trouwt met Cunera Bartholomeusdr en wordt vanaf 1576 genoemd als bewoner van Geitenbeek9 . Hendrick en Cunera hebben minstens vijf kinderen. Zoon Aert wordt herbergier in Woudenberg en hee daar vele nakomelingen. Zoon Frederik blij op Geitenbeek en is de stamvader van vele Geitenbeken in Scherpenzeel en omgeving. In 1616 wordt hij officieel beleend met Geitenbeek10 . In 1632 wordt Geitenbeek genoemd. Er staat: ‘oostwaerts het Fort (‘t Voort), suytwardts het Vliet, westwaerts Cleijn Lambalgen, noordtwarts de
Scherpenseelse molen; verlijt Frederick Hendricksz van Geijtenbeeck’11 . (a . 1) Hij trouwt met Gerritje Everts en zij krijgen vijf kinderen. Met twee van hen, Cuijntje en Evertje krijgt hij heel wat te stellen. Het begint in 1647 als moeder Gerritje Everts is overleden en Frederik een boedelinventaris laat opmaken. Bij de verdeling
A . 1 ‐ HGA; Vogelvluchtkaart van het dorp Scherpenzeel door J. van Diepenem, voelen de dochters zich tekort gedaan en laten de zaak
1641. (detail) voor het Hof van Utrecht komen12 . De spanningen in het
gezin komen tot uitbars ng als Frederik op een keer zijn huis binnen komt en vraagt waar de boekweit uit de zak is gebleven. Dochter Evertje, die zit te spinnen, zegt dat zij het aan de koeien hee gegeven. Frederik is zo kwaad dat hij zijn dochter omver duwt. Woedend staat ze op, pakt een tang en begint op haar vader in te slaan. Dochter Cuijntje bemoeit zich er mee en zo zien we Frederik met zijn dochters vechtend op de heert en in een kamertje. Frederik, op dat moment zo’n 65 jaar oud, wordt zo toegetakeld ‘dat hij geheel blauwe int aengesigt is ende dat hij oock bloet gespoegen hee ’. De zaak sleept zich een paar jaar voort. Vijf jaar later moet Frederik aan het Hof een overzicht van inkomsten en uitgaven geven over de afgelopen jaren. De tuintjes aan de Knaapstraat hebben 103 gulden opgebracht. Dan nog een paard (75 gulden), een veulen (20 gulden), 5 vaarzen (50 gulden) en ook nog een varken, kippen, boter, schapenvet en hout. Frederik beweert dat zijn dochters de rijksdaalders uit het geldkistje hebben gehaald en er stuivers voor teruggelegd hebben. Er is zelfs ruzie over de begrafeniskosten van moeder. Uiteindelijk doet het Hof uitspraak: de dochters krijgen ¼ deel van Geitenbeek13 . Het is de
Knaapstraat met de tuinen daarop. Dus de noordelijke punt van Geitenbeek tot aan de molen. De Knaapstraat dankt zijn naam aan de familie Knaep die er woonde14 . In Scherpenzeels dialect wordt dit uitgesproken als Knoapstroat, o ewel Knopstraat. Nu is dit de Nieuwstraat, maar zo nieuw is deze eeuwenoude straat dus niet.
Frederik hertrouwt op zijn oude dag (67 jaar) in 1650 met
Fransje Cornelis Morrendr, een rijke weduwe van Jan Aelbertsz Holtappel en eerder van Jan Cornelisz Mom. Zijn zoon Hendrick Fredericksz van Geijtenbeek hee de boerderij dan al lang over genomen. Hij trouwt waarschijnlijk al in 1639 met de Amersfoortse weduwe Annetje Gerrits. Maar pas als de erfenis van zijn moeder is geregeld in 1653 wordt hij officieel eigenaar. In 1666 laat hij een testament maken waarin de oudste zoon en als die er niet is de oudste dochter de boerderij zal erven. De ‘gelukkige’ moet wel 700 gulden inbrengen in de boedel15 . Dat het tussen Hendrick en zijn zuster Evertje ook niet allemaal koek en ei is blijkt wel in 1680. Hun zuster Cuijntje is overleden en Evertje er de lening van 300 gulden die broer Hendrick van haar hee geleend. Het gerecht van Woudenberg moet er aan te pas komen om Hendrick de lening met negen jaar rente terug te laten betalen16 . Geld hee hij genoeg, want hij kan in 1690 één van de grootste huizen van Woudenberg voor 1100 gulden kopen17 . Het staat naast een huis dat hij daar al hee . In 1704 overlijdt hij en zoon Frederik Hendriksz van Geitenbeek en zijn zuster
Maria Hendriksz van Geitenbeek, getrouwd met Cornelis
Willemsen Coudijs worden samen eigenaar van
Geitenbeek18 . Geitenbeek hee 15 morgen land. Dus een boerderij van gemiddelde groo e. In 1709 krijgen zij het deel van tante Evertje er bij19 . Frederik blij op de boerderij en trouwt niet. Hij wordt geholpen door Jan Cornelisz. Jan trouwt met Oetje Jansen van Renswoude en blij met zijn vrouw inwonen bij Frederik. Twee maanden na de geboorte van hun tweede kind overlijdt Oetje. Jan hertrouwt drie jaar later en vertrekt naar Lammersdam in Maarsbergen. (a .
2) Frederik is weer alleen. Nu komt zijn neef Rutger
AKaa.r 2t v‐a Snc hdoeu Atemnbhaucish tWshoeuedrelinjkbheerigd; Cornelisz Coudijs in huis. Dat klikt zo goed dat hij hem zijn
Woudenberg door Justus van enige erfgenaam maakt20 . Maar het loopt anders.
Broeckhuijsen, 1717. (detail) Waarschijnlijk is Rutger vroeg gestorven, evenals zijn vader.
Zijn moeder Maria Hendriksz van Geitenbeek gaat als weduwe bij haar broer Frederik inwonen. Ze zijn beiden al dik in de zeven g en kunnen de boerderij zelf niet onderhouden. Zij verhuren hem aan Jan Jansz van Doorn, van 1736‐1742 voor 70 gulden per jaar21 . Met zijn vrouw en de jongsten van hun negen kinderen wonen zij op Geitenbeek en verzorgen de oude Frederik en Maria. Frederik laat opnieuw een testament maken en nu is Rutgers broer Willem Cornelisz Coudijs de gelukkige erfgenaam22 . In 1744 overlijdt Frederik, ongeveer 90 jaar oud. Geitenbeek wordt getaxeerd. Frederik bezit ¾ deel en dat is 900 gulden waard23 . Zoals gezegd er neef Rutger Cornelisz Coudijs de boerderij, maar die is al overleden, evenals de volgende erfgenaam: zijn broer Willem Cornelisz Coudijs. De nalatenschap gaat over naar hun zuster Cunera Cornelissen Coudijs. Zij is getrouwd met schoenmaker Jacobus Cornelissen van Santen. Zij wonen vlakbij de boerderij in de Achterstraat (nu Vlieterweg). Geitenbeek wordt verhuurd aan Willem Willemsen van Voorthuijsen. Hij komt van de boerderij Birreveld op De Glind. Hij trouwt met de Renswoudse Jantje Hendriks van Ginkel. Hun acht kinderen worden op Geitenbeek geboren, waarvan er vijf overleven. Als de ouders zijn overleden krijgen de kinderen ieder 1/5 deel. Cornelis en zijn broer Rutger proberen de anderen uit te kopen. Dat lukt en samen zij ze eigenaar; Cornelis van 2/5 deel en Rutger van 3/5 deel. Aardig detail is dat Cornelis trouwt met Marijtje, een zuster van de huurder Willem Willemsen van Voorthuijsen. Willem moet dus de huur betalen aan zijn zus. Willem en Jantje overlijden beiden in 1803, een maand na elkaar.
De Van Santens gaan niet zelf op Geitenbeek wonen. Zij verhuren die opnieuw. Van 1807‐1818 zijn dat Tijmen Jansz van Hoevelaken en Marretje Berends van Donkervoort en hun kinderen. Tijmen is dagloner. Dat duidt er op dat Geitenbeek wordt verhuurd aan arbeiders en als zelfstandige boerderij hee afgedaan. In 1824 wonen er de Lunterse broer en zus Jan, dagloner en Hendrikje Methorst. Zij zorgen voor het oudere echtpaar Jacob Jansz van Doorn en Teunisje Errissen Floor24 . In 1830 wonen Jan en Hendrikje samen met Jan
Voskuilen, een vrijgezelle bijman (imker), Maas van Kempen, dagloner en zijn vrouw Aaltje Velthuizen, spinster en de kleine Teunisje Kemp25 . (a . 3) In 1840 wonen er nog meer mensen: de weduwe Geijtenbeek, haar dochter Jannetje met haar kind Marretje, zoon
Willem, vrijgezel. Dan het gezin Anthonie Vink en A . 3 ‐ Geitenbeek op de kadastrale
Barendje Vos met hun twee kinderen26 . atlas van Woudenberg, 1832. (detail)
Het is goed mogelijk dat Anthonie Vink en Barendje Vos er tot de a raak in 1886 hebben gewoond.
Terug naar de eigenaren Cornelis en Rutger van Santen. In
1791 overlijdt Cornelis en Rutger er zijn 2/5 deel van Geitenbeek. Nu is hij eigenaar van de hele boerderij. Hij verkoopt hem meteenvoor 2800 gulden aan Hendrik Druijff, meester metselaar uit Scherpenzeel27 . Er staat in de koopakte: een boeren hofstede, huis en opstal en 15 morgen bouw‐ en weiland, genaamd Geijtenbeek, bij de Knaapstraat, onder Woudenberg. Hendrik koopt het huis als geldbelegging, zoals hij ook eigenaar is van Klein Ruwinkel en eigenaar wordt van Klein Egdom. In 1815 overlijdt Hendrik en zijn kinderen erven Geitenbeek. In 1832 blijkt de boerderij 12.33.10 ha groot te zijn28 . Geitenbeek wordt in zes stukken verdeeld onder de zes kinderen29 . Zoon Willem Druijff krijgt de boerderij met ca. 2 ½ ha land. Dochter
A . 4 ‐ Het grondgebied van Willemijntje Druif trouwt met Albertus ten Broek, eerst
Geitenbeek op ondergrond van wolkammer, later heel de ig ‘fabrikeur in wol’. Google Maps.
Na haar overlijden trouwt Albertus met zijn schoonzuster Ariaantje Druijff, zodat hij nu twee delen van Geitenbeek bezit. Albertus overlijdt in 1860, twin g jaar na zijn tweede vrouw. Vijf van zijn kinderen zijn nog ongehuwd en wonen samen in de Prangbaan, het eerst huis in de Achterstraat vanaf de Holevoet. Ze hebben daar een bakkerij annex manufacturenwinkel. Als oom Willem Druijff overlijdt krijgen zij zijn deel van Geitenbeek met de boerderij. In 1886 laten zij Geitenbeek slopen en bouwen er vier arbeidershuisjes voor in de plaats. Het blokje wordt het Simonshoekje genoemd30 . Omdat zij allemaal op dezelfde dag een testament laten maken waarbij zij alles aan elkaar vererven (blijkbaar denkt niemand ooit nog te trouwen), wordt de langstlevende eigenaar van alles. Dat is dochter Aalberta ten Broek. Zij overlijdt als laatste in 1906. Van de boerderij Geitenbeek is niets meer over. Het land raakt versnipperd en de bebouwing vanaf de Knaapstraat/Nieuwstraat rukt op. Tot op de dag van vandaag als de nieuwste plannen voor uitbreiding van Scherpenzeel op het grondgebied van Geitenbeek zal plaats vinden. Trouwens leuke naam voor de nieuwe wijk: Geitenbeek.
Henk van Woudenberg
1 Pim Nieuwenhuis hee de geschiedenis van Geitenbeek in 1996 al eens beschreven in Van Scarpenzele tot Scherpenzeel, blz.
43‐52. De Hofstede en de familie (van) Geitenbeek, door ir. W.H.M. Nieuwenhuis. Scherpenzeel 1996. In 2016 publiceren Chris
Gijtenbeek en Johan Lagerwei in twee delen, Het erf Geijtenbeek. Oud Scherpenzeel jg. 28 nr. 2 en 3 (2016). Zie ook: h ps://historischehuizen.nl/huis.php?p=Woudenberg&s=Grebbelaan&n=124&zs=geitenbeek 2 AE; charter 44, arch.nr. 0001.02, inv.nr. 3555‐091; 18‐04‐1387.
HUA arch. nr. 220; Kapi el van St. Pieter, nr. 293; 08‐03‐1415.
HUA arch. nr. 218‐1; Bisschoppen van Utrecht, nr. 685; 24‐02‐1419; nr. 686, z.j. Arch. nr. 220; Kapi el van St. Pieter, nr. 304‐1; 06‐05‐1419.
In 1430 wordt Gijsbert weer beleend met de end van Geitenbeek, nu alleen. HUA arch. nr. 304‐2; Kapi el van St. Pieter, nr. 293; 02‐03‐1430. HUA arch. Nr. 58; Staten van Utrecht nr. 332; 1446. Morgengeld Woudenberg: Item Geytenbeeck is Gysbert Aerntsz gelt 7 oude scild.
HUA arch. nr. 58; Staten van Utrecht nr. 346; 1470. Morgengeld Woudenberg: Item Geytenbeeck hoert Aernt van Schawijck Ghijsbertsz VII ouden schilden. Solvit Aernt van Geijtenbeeck VII stoters.
HUA arch. nr. 58; Staten van Utrecht nr. 349; Morgengeld Woudenberg 1501. Nr. 352; Morgengeld Woudenberg 1511. Nr. 373; Huisgeld Woudenberg 1525.
HUA; Bewaarde Archieven II, inv.nr. 174, 175; 23‐01‐1580.
Zijn geboortejaar is ongeveer bekend omdat hij in 1614 als 73‐jarige een getuigenverklaring aflegt. (HUA, Hof van Utrecht, inv.nr 252‐7; 21‐01‐1614 en 09‐06‐1615).
HUA, Leenhof, inv.nr. 236, fol. 14; 16‐11‐1616.
Lenen van Beverweerd; 19‐06‐1632.
HUA, Hof van Utrecht nr. 252‐44; 16‐03‐1648). 252‐57; 15‐07‐1652 en 15‐09‐1653. Uitspraak in nr. 188‐19; 12‐02‐1653. 13 Frederik mach gt een advocaat om het akkoord door zijn dochters te laten tekenen. HUA, notaris N. de Cruijf UT034a002, fol. 409; 18‐06‐1653.
Later heet deze familie Van Ooik.
HUA; Notarieel UT034a006; 24‐03‐1666.
Dagvaarding in: AE, Not. Arch. inv.nr. AT010b005; 15‐07‐1677. Uitspraak: Dorpsgerecht Woudenberg 2343, blz. 77; 12‐021680.
HUA, Not. Arch., inv.nr U105a001; 15‐12‐1690.
HUA; Huis Amerongen 1185, fol. 41; 04‐09‐1704.
HUA; Huis Amerongen 1185, fol. 64; 11‐11‐1709.
AE; Notarieel Woudenberg 2461, fol. 173, 173vo, 174; 17‐04‐1729.
AE; Notarieel Woudenberg 2461, fol. 375‐376vo; 29‐01‐1736.
AE; Notarieel Woudenberg 2461, fol. 419‐421; 27‐05‐1737.
AE; Dorpsgerecht Woudenberg 2346, fol. 214; 18‐07‐1744.
Volkstellingsregister Woudenberg 1824; Geitenbeek nr. 211.
Volkstellingsregister Woudenberg 1830; Geitenbeek nr. 211.
Volkstellingsregister Woudenberg 1840; Knaapstraat nr. 211.
AE; BNR 0001.01 Stadsarchief 1551; 15‐07‐1790. HUA; Huis Beverweerd 67, nr. 189 en Huis Amerongen 1187, fol. 9 vo; 1111‐1791.
Kadaster Woudenberg 1832, sec e C 152, 188‐195, 199‐202.
Onderhandse akte van scheiding d.d. 30‐11‐1864.
Dit blijkt uit het testament van Alberta ten Broek: AE; AT058c001, nr. 10; 12‐10‐1899.
DE BEVRIJDERS VAN SCHERPENZEEL
De inwoners van Scherpenzeel moeten in de laatste maanden van de 2e Wereldoorlog nog even geduld hebben voordat ze daadwerkelijk zijn bevrijd. Op 15 april 1945 begint de opera e ‘Dutch Cleanser’ en begint de Britse en Canadese opmars over Wageningen en Ede naar de laatste belangrijke Duitse stelling in Nederland, de Grebbelinie, nu Pantherstellung geheten. De stelling is ondermeer bezet door de 346e Duitse Infanterie Divisie, de fana eke 34e Hollandse SS Divisie en de 6e Fallschirmjäger Divisie.
De geallieerde troepen voeren eerst verkenningen uit met pantserwagens van het 49e
verkenningsbataljon. Op 17 april bereikt men Renswoude via fort Daatselaar en vanuit Barneveld
tot halverwege Scherpenzeel op de Barneveldseweg. Bij Hoevelaken proberen Canadese troepen op 19 april het Noordelijke deel van de Pantherstellung te doorbreken. Ondanks de inzet van tanks moeten ze zich met 6 gewonden terugtrekken. De Veluwe is dan al grotendeels
gezuiverd van Duitse troepen, maar het verzet van
Fort Daatselaar de Duitsers in de Grebbelinie zorgt ervoor dat het
(bron: Regiobeeldbank; Willem van Leuveren) voortdurend bewegende front tot s lstand komt.
De Royal Scots Fusilliers
Het 11e bataljon van de Royal Scots Fusiliers neemt op 14 april 1945 deel aan de verovering van Arnhem, vallen op 17 april 1945 zonder al te veel weerstand Ede binnen en trekken diezelfde dag nog door naar Lunteren, in het Bataljonsverslag omschreven als “een prach g Nederlands dorp dat vrij onbeschadigd is”. Omdat er geen Duitse tanks meer in het gebied zouden zijn scheidt de brigadegroep met an tank kanonnen zich van de Fuseliers, waardoor de aanvalskracht van het 11e Bataljon fors afneemt. De Fuseliers nemen hun plek in, in de frontlijn kort voor Scherpenzeel.
Op 20 april is een ruime cirkel om Scherpenzeel, waaronder Barneveld, Achterveld, De Klomp en Ederveen, in geallieerde handen. De Achterveldse kerktoren wordt gered doordat Gerard Maakgoed er 15 kg explosieven uit verwijdert. De Scherpenzeelse kerktoren daarentegen wordt middels landmijnen door de Duitsers op 22 april opgeblazen.
Vanaf 23 april rukken de geallieerde legers op, om zich zo dicht mogelijk bij de Grebbelinie in te graven. Gegidst door een verzetsstrijder, Kees Lagerweij, maken Canadese Sherman‐tanks en een kleine afdeling infanterie een omweg over de Groeperkade, zodat ze de Duitse opstelling bij de Lunterse Beek van
De Royal Scots Fusilliers jdens een achteren kunnen aanvallen. rustpauze tussen de gevechtshandelingen door. Hier bij Tilburg.
Het treffen kost acht Duitsers, twee
Nederlandse SS’ers en vijf Bri en het leven. Het plaatselijk verzet verstrekt ondertussen informa e over beze ng van de Duitse stellingen.
De Duitsers doen verwoede pogingen om de
Geallieerde opmars tot staan te brengen. 200
Duitsers doen op 25 april een aanval op Renswoude, na een voorbereidende nachtelijke beschie ng. Gedekt door vier kanonnen gaat men naar voren bij De Engelaar en Emminkhuizen. Een compagnie Bri en brengt de aanval tot staan. Wel sneuvelen er nog een aantal militairen. Een tweede Duitse verrassingsaanval met en tanks over de Emminkhuizerweg loopt vast, omdat ze door een verkenningsvliegtuigje worden gesignaleerd. Vier uitgeschakelde tanks blijven op en naast de weg achter.
Tussen twee linies
Scherpenzeel bevindt zich al die jd tussen twee linies: de geallieerden aan de Noordkant, onder andere in Barneveld en de Duitsers aan de zuidkant op de Grebbelinie. Alle bruggen, de Pothbrug, de brug bij Lambalgen, op het Broek en het Vliet worden opgeblazen. Scherpenzeel is bijna afgesloten van de buitenwereld. De inwoners proberen zich er zo goed mogelijk doorheen te slaan. Jan Konijn vertelt hierover: ”De oorlogssitua e wordt zo gevaarlijk dat mijn ooms, mijn vader en mijn opa achter de boerderij, daar waar nu zo ongeveer de basisschool ‘De Bruinhorst’ staat, een schuilkelder hebben gebouwd. Een diepe kuil met een ingang aan de zuidzijde, met zand bedekt en daaroverheen takkenbossen. Iedereen hee een slaapplaats, 2 rijen tegenover elkaar en de ingang wordt provisorisch afgesloten met een matras. Voor ons kinderen een spannende jd. ’s Nachts zien we de granaten van de liniedijk naar het noorden vliegen en in omgekeerde rich ng, een imposant gezicht, zeker voor kinderen. Eén van mijn ooms lokt dit de opmerking uit: “Als er nu een bom op valt zijn we allemaal dood.” Later heb ik gehoord dat we daar ongeveer 2 weken gebivakkeerd hebben”.
Ook Pieter v.d. Most hee hier nog duidelijke herinneringen aan: ”We krijgen vier Duitse soldaten ingekwar erd die de Pothbrug moeten bewaken. Als de Pothbrug opgeblazen moet worden waarschuwen ze ons, zodat we de ramen kunnen openze en. Wij waarschuwen ook schilder Bolk die naast ons woont. Zijn woning hee echter een groot atelierraam dat niet open kan, zodat dat er uit vliegt. De Duitsers hebben in dat stadium geen dynamiet meer zodat de brug met vliegtuigbommen wordt opgeblazen, in twee keer. De beschie ngen herinner ik me ook nog goed. Omdat wij vlak bij de Grebbelinie wonen, komen de granaten nogal laag over. Ons huis hee grote voorraadkelders voor aardappels en wijn en jdens de beschie ngen komen de familie Bolk en de familie Versteeg bij ons schuilen. De wijnrekken in onze kelder hebben drie lagen, waarvan we de middelste weghalen, zodat er zowel onder als boven twee mensen kunnen slapen”.
De opgeblazen Pothbrug
Gijs van Ginkel vertelt over deze periode: “Vrij regelma g zien we nog Duitse soldaten patrouille lopen bij ons in de buurt. Meestal zijn het kleine patrouilles van 4 à 5 man lopende of op de fiets vanaf de Kolfschoterdijk en dan rich ng de Glindhorst.
| Zo ook op één van die dagen, volgens mij 19 april 1945, als een patrouille van 5 man op de fiets bij onze boerderij op Kolfschoten langs komt fietsen, met de karabijn schuin voor de borst. Ik ben op dat moment wat aan het rommelen op het erf en ik herinner me dat ze een ,,Edelweis” op hun uniformpet dragen, het symbool van de ,,Beierse Bergjagers”. Het Duitse leger is in die laatste dagen een samenraapsel van allerlei onderdelen. Na enige jd wordt er hevig geschoten rich ng de Glindhorst en weer een jdje later komen die vijf Duitsers heel hard weer terug fietsen over de Kolfschoterdijk. Later horen we dat zij twee ondergrondse verzetsstrijders, die wij heel goed kenden (G. van Wijk en H. van de Vange) die hen gevangen wilden nemen, hebben doodgeschoten op de Glindhorst bij de Postweg”. De Royal Scots Fusilliers richten ondertussen bij de Barnevelsestraat een hoofdkwar er in, nabij de boerderijen Ruwinkel en Groot Orel. Het gerucht gaat dat de bossen rond Gooswilligen wemelen van de Duitsers en de geallieerden doorzoeken de bossen. Teus en Kees Lagerweij sluiten hierbij aan, maar er wordt geen enkele Duitser aangetroffen. Een eerste patrouille naar Scherpenzeel op de 26e april kost twee militairen het leven: D. Macneille en R.E. Pra . Zij worden bij Groot Wagensveld in Renswoude begraven, ná de oorlog op de erebegraafplaats Jonkerbosch bij Nijmegen. Een gedenkteken op de algemene begraafplaats in Renswoude, draagt hun namen (Foto). Als een sec e gevechtswagens van het 49th Reconnaissance Regiment via Oud Willaer Scherpenzeel nadert, worden zij ook onder vuur genomen. Uiteindelijk komt de opmars bij de Wi enberg tot s lstand. Boerderij Ebbenhorst is dan de meest vooruitgeschoven post van de geallieerden. Dirk Roest, Kees Westra Hoekzema en Geert van Ginkel nemen gelijk poolshoogte en worden ook gelijk aan het werk gezet: door een Nederlandse inlich ngenofficier worden ze gevraagd om zoveel mogelijk informa e over de Duitse verdediging te verzamelen. Inlich ngen van de 147th Infantry Brigade, 49th (West Riding) Infantry Division betreffende de |
verdediging van de Grebbelinie.
Barneveld
Veel Scherpenzelers proberen Barneveld te bereiken, dat is natuurlijk al bevrijd gebied! Samen met haar ouders en acht broertjes en zusjes verlaat de dan bijna 11‐jarige Ina van Engelenhoven‐Pul op 22 april 1945 Scherpenzeel. In de bevrijdingskrant vertelt ze hierover: “We lopen met het hele gezin op zondagmiddag naar Barneveld. We zijn niet de enigen. Het is een lange rij van Scherpenzelers die vertrekken.
We hebben een kinderwagen en een karretje volgeladen met wat kleren, dekens en weckflessen met eten. Mijn twee jongere zusjes en mijn kleine broertje zi en bovenop de spullen. Gerrit is vier jaar. Hij is vastgebonden op de kar, zodat hij er niet vanaf kan vallen. Onderweg moet je goed uitkijken, want de Duitsers hebben overal landmijnen langs de weg neergelegd. Aan touwtjes die boven de grond uitsteken kun je zien dat daar een mijn is verstopt.
In Barneveld kunnen we bij boer Job Hardeman aan de Schoonhorsterweg in een kippenhok terecht. We slapen op stromatrassen. Naast ons zijn de Engelsen gelegerd. We horen ze de hele dag, ze maken veel plezier en er is muziek, maar we vinden het niet erg. We zijn veilig en vrij!”
Opvallend is dat er Scherpenzelers zijn die in Barneveld in bevrijd gebied blijven, maar ook wordt Barneveld als een soort uitje gebruikt, waarna men na het bezoek weer snel terug keert. Gijs van Ginkel vertelt hierover: “Op zaterdag 21 april 1945 krijg ik toestemming van mijn ouders, ik ben dan 15 jaar, om naar Barneveld te gaan. Wij moeten wel beloven voor ,,Sper jd” (20.00 uur) weer thuis te zijn. In de buurt van de Watermolen zien we de eerste Canadese soldaten met hun brencarriers. In Barneveld is het een drukte van belang. Hele colonnes krijgsgevangen Duitse soldaten marcheren onder begeleiding Barneveld binnen. Aan hun gezichten te zien hebben zij veel meegemaakt. Een oude Barnevelder maakt zich zo druk bij het zien van al die Duitsers, dat hij flauw valt en vlak bij ons op de grond neerzijgt. Een Duitse Rode Kruissoldaat stapt uit het gelid van de troep en gee de eerste hulp aan de oude baas, die al spoedig weer bij komt. De ondergrondse van Barneveld is samen met soldaten van de ,,Prinses Irene Brigade”, N.S.B.‐ers aan het ophalen, wat niet zo zachtzinnig gaat. Wij staan met open mond naar alle drukte te kijken. In de late namiddag gaan wij weer terug naar Kolfschoten met sigare en van de Canadezen. Die avond ben ik misselijk van het sigare en roken…”.
Ger Ro e‐van Elst vertelt hierover dit jaar in de bevrijdingskrant: ”Met een paar vriendinnen ben ik zondag 22 april naar Barneveld gelopen. Van de Engelse soldaten krijgen we sigare en en chocolade. Aan het eind van de dag komen we weer terug in het dorp. We moeten ons achter de huizen in de Marktstraat verschuilen, omdat de toren zou worden opgeblazen. Die stond niet ver bij ons vandaan.
Canadese militairen op hun brencarrier in Achterveld. (bron: Reformatorisch Dagblad).
Het is een enorme klap. Mijn vader en moeder zijn heel blij dat ik even later weer thuis ben. Ze dachten dat ik naar familie in Stroe was gelopen, maar dat is niet zo, ik wou weer naar huis. Mijn broers hebben eindelijk weer sigare en, zelf rookte ik niet”.
Dat die bezoekjes aan Barneveld niet helemaal zonder gevaar zijn blijkt wel uit het vervolg van het verhaal van Gijs van Ginkel: ”Op zondag 22 april 1945 horen we ’s avonds veel schoten uit de rich ng van de ,,Rudolphs ch ng”. Een evacué van ons die daar naar kerk was, komt erg geschrokken terug. Hij zat tussen een gevecht van een Canadese patrouille en de Duitsers. Eén Duitse soldaat is daar bij de kerk doodgeschoten zo tussen het kerkvolk in, omdat de kerk juist uitging. Twee ooms van mij (Gijs en Henk van Ginkel), die koeien gaan melken bij hun broer Brand, komen onder mitrailleurvuur te liggen van de Canadezen. Ze kruipen voor dekking een droge sloot in, waarbij het prikkeldraad boven hun hoofden wordt stuk geschoten. De Duitsers vluchten terug in de rich ng van boerderij Droffelaar. Als de Canadezen de weggekropen boeren zien, krijgen mijn ooms sigare en voor de schrik”.
Toch vinden er ook wat meer ontspannen ontmoe ngen plaats tussen de geallieerden en de Duitsers. Teus van de Broek vertelt hierover: ”Een aantal Duitse soldaten komen in Scherpenzeel opeens een groep Canadezen tegen. De bewoners die dit zien gebeuren weten niet hoe gauw ze weg moeten vluchten. Men verwacht een schietpar j, maar in plaats daarvan geven de Canadezen de Duitse soldaten sigare en en maken ze met elkaar een praatje”.
Op 23 april laat Piet van Ekris, een 45‐jarige landbouwer die op de Sta onsweg woont, zijn hond uit op de Voskuilerweg. Er liggen bomen over de weg, die door de Duitsers als versperring zijn neergelegd, maar ook van boobytraps zijn voorzien. Als de hond één van de draden van zo’n boobytrap raakt ontplo de lading. Piet wordt zwaargewond afgevoerd naar het ziekenhuisje aan de Lindenlaan, maar overlee het niet.
In Achterveld vindt ondertussen de voedselconferen e plaats, die zorgt voor een wapens lstand. Er vinden weliswaar nog wel enkele kleine schermutselingen plaats maar het wordt wel min of meer rus g. De Scherpenzelers kunnen weer wat ademhalen. Wel wordt op 29 april de oude standerdmolen door Hollandse SS‐ers opgeblazen.
Capitula e
Op 4 mei 1945 om 21.00 uur komt het bericht dat de Duitsers hebben gecapituleerd. Iedereen loopt de straat op en spontaan wordt het Wilhelmus gezongen. Op de 5e mei is er toch weer wat onzekerheid; terwijl de vlaggen al wapperen komt er bericht dat de S.S. toch door wilt vechten. Velen halen de vlag toch maar weer binnen. Op 6 mei wordt in de Eierhal door dominee Westra Hoekzema een dankstond gehouden en op 7 mei rijden dan toch echt de eerste Engelse tanks het dorp binnen.
Tini Seydell vertelt over het moment van de bevrijding: “Op 5 mei 1945 komt het bericht dat Nederland bevrijd is. Ik weet nog dat mijn moeder het uitroept en er een soort hysterie is. Tante Gijsje, die bij ons in huis woont, werd erbij geroepen, inderdaad “geroepen”, want ze was erg doof. Iedereen gaat de straat op. Het duurt niet lang of daar komen allemaal soldaten, in mijn gedachten heel veel”.
C. Falin (3e van rechts } en z ’n kameraden van de Engelsche “Polar Bear Division”, behoren tot de eerste die Scherpenzeel binnentrekken jdens de bevrijding.
De Royal Scots Fusilliers maken kwar er in het dorp en nemen hun intrek in Huize Scherpenzeel. Al op 18 mei geven de Fuseliers het stokje over aan de Highland Light Infantry of Canada behorende tot de Royal Scots Fusiliers of Canada. Waarschijnlijk verblijven ook zij maar kort, want het is bekend dat vanaf 6 juni 1945 de Cameron Highlanders of O owa ondermeer in Huize Scherpenzeel verblijven.
Het 11e Bataljon van de Royal Scots Fusilliers neemt na hun vertrek op 21 mei deel aan de overwinningsparade in Den Haag, waarbij o.a. Prins Bernhard aanwezig is. Daarna komt het
11e bataljon via Ludenscheid terecht in Paderborn, waar ze de bewaking op zich nemen van een burgerinterneringskamp. Het 11e bataljon wordt in november 1946 in Paderborn ontbonden en het grootste deel van de militairen wordt in het 2de bataljon geplaatst.
Inkwar ering
Een eerste lich ng van 561 manschappen en 24 officieren van de Cameron Highlanders wordt in Scherpenzeel ingekwar erd. Een groot deel in Huize Scherpenzeel, maar ook in Hotel De Wi e Holevoet, boven de bakker van Coöpera e “Ons Belang” (waar het erg warm was en er nogal gemopperd werd), bakkerij “De Molen”, de sociëteit (Boschzicht), de Eierhal, de openbare school, de bewaarschool en bij mensen thuis.
In totaal zijn er in 1945 1000 – 1500 Canadezen ingekwar erd geweest. Een leegstaande gymzaal van de Bewaarschool wordt als kan ne ingericht. In het mededelingenblad wordt vermeld dat de keuken hamburgers, gepo e maïs, ijs, sandwiches en koffie hee .
G.J. van der Elst, de vroegere Chef‐Kok van “De Wi e Holevoet” vertelt over deze periode: ”Nu komen de Canadezen in het hotel. Die zijn niet zo gedisciplineerd als de Duitsers.
Er wordt nu meer vernield. Maar dat ze ons eten lekker vinden blijkt wel in november 1946. Er wordt ons gevraagd om een diner te verzorgen in Lingen, net over de grens. Ik krijg een speciale permit om over de grens te reizen. We namen alles zelf mee. In Duitsland heerste toen nog steeds honger”.
Gezag
De Nederlandse Overheid hee vanuit
Engeland het Militair Gezag (MG) ingesteld. Zij gaan formeel het gezag herstellen en publiceren een groot aantal maatregelen, onder meer over hoe om te gaan met poli ek verdachte personen, hun bezit en minderjarige NSB‐kinderen. Het Militair Gezag stuurt de burgemeester van Scherpenzeel al op 30 april 1945 een brief dat het voor een ieder verboden is om achtergebleven Duits materiaal in bezit te hebben. Scherpenzeel is nog niet eens vrij op dat moment! Die brief komt dan ook pas op 15 mei aan. De geallieerden helpen in het net bevrijde Nederland voor het eerste herstel en de rechtsorde. J. Vroege is dan als enige wachtmeester der Rijkspoli e in func e in het dorp. De Binnenlandse Strijdkrachten (BS) zijn ook zichtbaar op straat aanwezig en arresteren ook “foute” Nederlanders.
Een bevoegdheid die zij op dat moment eigenlijk niet hebben en nogal willekeurig wordt toegepast. Vreemdelingen vallen nogal op en zo wordt door de geallieerden op 06 Mei een 25‐jarige Hilversummer gearresteerd. Het blijkt een officier van de Landstorm te zijn en hij wordt ter berech ng opgesloten.
Het net bevrijde Scherpenzeel. Op de voorgrond een lid van de Binnenlandse Strijdkrachten (man met fiets + armband)
Het “poli eagentje” zijn valt de Cameron Highlanders soms zwaar. In een verslag wordt na een incident vermeld: ”Deze burger beschouwt ons als hardvoch ger dan de Duitse SS‐troepen!”
De Duitsers worden ondertussen aan het werk gezet om de ravage op te ruimen. De wegen zijn soms nog versperd door omgezaagde bomen en overal liggen nog mijnen. Bij het ruimen van de mijnen gebeuren vaak ongelukken, waarbij Duitsers omkomen. De 20‐jarige Jan Jansen uit Woudenberg overlijdt op 09 Mei 1945 als hij, samen met een ander, een boom omzaagt vlakbij de begraafplaats Lambalgen. Er blijkt juist daar een boobytrap beves gd
te zijn aan een landmijn, die afgaat.
De beide mannen overlijden. Jan Jansen
Ook de Canadezen helpen mee met het weghalen van de bomen en produceren gelijk ook het brandhout voor de komende winter. Daar zijn niet alle boeren blij mee. In sommige gevallen moeten de Cameron Highlanders het werk staken omdat boze boeren met gebaren en woorden duidelijk maken dat zij de eigenaar zijn van de houtblokken. Met de burgemeester wordt vervolgens afgesproken vanuit welke bospercelen de Canadezen hout kunnen halen voor de winter. Hierbij worden de lokale inwoners niet vergeten. Ook rentmeester van Leusen wordt er niet blij van; ook in Lambalgen wordt hout gehaald en hij stuurt de gemeente hiervoor prompt een rekening (die niet wordt betaald….).
De rela e met de Canadezen
Over het algemeen zijn de contacten met de Canadezen echter goed. Een wedstrijdje touwtrekken over één van de vijvers in het Park wordt gewonnen door het Scherpenzeelse Canadese militair bij de puinhopen team. Voordat ze het in de gaten hebben liggen de Canadezen van de kerktoren in het s nkende water. In een korpsblad wordt vermeld: ”Majoor Armstrong komt er als Neptunes uit. Na het uitspugen van een mondvol algen en slijm mompelt hij iets als “ongezond” en “rioleringsingenieurs”.
Ook bij wethouder Brand Valkenburg zijn Canadezen ingekwar erd. Tiny Seydell vertelt hierover: “Bij opoe en opa zijn twee Canadezen, Ken en Roy. We krijgen paardendekens, van die bruine. En prikken doen die, want mijn moeder maakt er lange broeken van. Mijn oudste zus van toen 11 jaar en ikzelf, 9 jaar oud, hebben daardoor wel keurige bruine broeken. Ken en Roy komen ook bij ons op de Glashorsterdijk. Ken is heel aardig. Hij vindt dat magere meidje, mij dus, heel aardig en vraagt of ik mee wil naar Canada. Weet ik veel. Het lijkt me wel wat. Dus ik zeg grif: “Ja”. Als hij komt onderhandelen met ma en pa en om toestemming vraagt, zeggen zij gelijk dat daar uiteraard niks van komt. Dus deze Tini is veilig in Nederland gebleven”. En: ”Wat ik me zeker herinner: marcherend door de Dorpsstraat de Schotse doedelzakspelers met die
intrigerende, mooie muziek. Tot op vandaag hoor ik dat nog. De kleding die ze dragen: ROKKEN en bare en met een pluim erop. Niet te geloven voor een 9jarige. Mooie herinneringen”.
Jan Konijn: ”In de maanden erna leer ik de Engelse en Canadese militairen beter kennen; verschillende zijn bij ons ingekwar erd. Chocolade en kauwgom krijgen we. Voor ons volslagen onbekend, maar wel lekker. Ik weet nog wel dat mijn zusje Greet onder tafel kruipt en huilt als Renee, de Canadese militair, thuis komt.
“Margret’s all the me crying”, zegt hij
DTien ifea mstailiaet Vmaildkednebnu vrogo mraeatn K.en, de Canadese soldaat. dan; mijn eerste Engels”.
Ook vertelt Jan Konijn: “Voor ons kinderen een prach ge jd. Geen school, veel vreemde soldaten in de straat en in het dorp, maar vooral op het kasteel en in het koetshuis.
Het hele park is hun gebied. De bij ons ingekwar erde soldaten nemen ons mee in hun auto’s naar het kasteel als zij daar gaan eten. Samen met Maas Donkelaar, van
Mellville Rriopell uit Benfrew Ontario (Canada), behorende bij de Cameron Highlanders of O awa
(1st Bataljon, 3rd Can. Infantery Div.) en rechts Rosario J. Gendron uit Aylmer ( Prov. Quebec
boerderij “Het Dorp“, kan ik mijn geluk niet op. Vaak snuffelen we op de afvalhoop, op de plaats waar nu het parkeerterrein bij het Koetshuis is. Ze gooien van alles weg waar wij nog wel iets mee kunnen. Ook heb ik een paar mess ns (metalen etensbakjes) van ze meegenomen die ze in de bomen te drogen (?) hangen tot de volgende maal jd. Zeker geen afval! Ik heb er nog spijt van. Het allermooiste zijn de parades in de wei achter het bos, langs wat nu de Boslaan heet. Prach g uitgedost en met doedelzakken marcheren ze de wei op en neer”.
Canada), behorende bij Le Reghiment de la
Chaudiere (8th Infantery Brigade)
Op 21 september 1945 traden ook “The Pipes for Freedom” op in Scherpenzeel; het Canadian Women’s Army Corps. Er staat
TOheo Pwipae isn ahnedt PDarrukms van de Cameron Highlanders of svplereorcsghlartasgm :é “émhnea rt ew rgeeegrlde o nivndegere fdkoiotrr sot, “pdturse dheent in het
Inkwar eringsgelden
Voor het inkwar eren ontvangen de bewoners een onkostenvergoeding. De berekeningen vinden plaats op basis van de verhuurwaarde van een pand en die berekeningen zijn soms wat bijzonder. Zo blijkt P. van den Ham zijn winkel met inventaris te zijn gevorderd; huurwaarde per jaar: slechts fl.170,‐. Maar voor 142 dagen ontvangt hij wel een vergoeding van fl.103,‐. Burgemeester Hoytema van Konijnenburg hee zijn gemeubileerde zolder ter beschikking gesteld en de huurwaarde daarvan is maar liefst fl.350,‐. Zelfs de muziektent van Caecilia blijkt gevorderd voor inkwar ering. Mevr. Royaards‐Backer krijgt (als eigenaresse) hiervoor een vergoeding van fl.40,83. Dat de inkwar ering van de Canadezen niet al jd tot ieders wens verliep blijkt wel als zowel G. Overeem‐Dronkelaar als J.G. Osnabrugge een verzoek tot schadevergoeding indienen wegens diefstal en vernieling jdens de inkwar ering. De claims worden ingewilligd.
Een groot deel van de Cameron Highlanders vertrekt eind oktober 1945 vanuit het dorp. In januari 1946 schrij de burgemeester in een brie e aan het Ministerie van Oorlog dat vanaf 15 december 1945 geen enkel gebouw meer door militairen in gebruik is.
Maurice Villeneuve en Camille Morin
Canadese militairen met Scherpenzelers, Annie Zwaan‐den Hertog met dochter Marianne Zwaan + kort na de bevrijding. Canadese bevrijders
Langdurig contact
Getuige de foto’s is het contact met de geallieerden over het algemeen goed. Sommige van deze contacten houden lang stand. Jan Konijn hierover: ”Met een Canadees en een Engelsman hebben we nog lang schri elijk contact gehad. De Engelse soldaat is met zijn vrouw in 1953 nog eens terug geweest en hee ons toen ook bezocht”.De
Canadezen Maurice Villeneuve en Camille
Morin bezoeken in 1985 Henk en Steef
Ontmoe ng na 40 jaar tussen Scherpenzelers + Wijnberger. Gezamenlijk halen ze
Canadese bevrijders op 5 oktober 1985. Op de foto herinneringen op. v.l.n.r.: Henk Wijnbergen, Steef Wijnbergen, de Canadese militaire Maurice Villeneuve met echtgenote Louise Villeneuve.
Maurice Villeneuve en Camille Morin op de Bevrijdingsfeest in Scherpenzeel op 31 augustus 1945 Canadese Begraafplaats te Holten jdens
Remembrance Day in november 1987
Ook ná vertrek van de geallieerden eind 1945, zijn we nog niet over de oorlog heen. De kerktoren moet nog worden herbouwd, boerderijen worden soms voor een tweede keer in 5 jaar jd opnieuw opgebouwd en sommige goederen blijven nog lang op de bon.
Corresponden e en schadea andelingen van oorlogsschades duren nog tot in de vroege jaren ’50. Langzaamaan neemt het leven zijn gewone gang.
Piet Valkenburg
Bronnen:
‐ S ch ng Grebbelinie (www.grebbelinie.nl)
‐ Archief ver. Oud Scherpenzeel
‐ Archief Chris Sangers
‐ Regimental History Royal Scots Fusiliers
‐ www.pipesforfreedom.com
‐ Scherpenzeelse Krant (o.a. 17‐04‐1985; verhaal van Gijs van Ginkel)
‐ Boek “In de Tweede Wereldoorlog” (Het Leven in ’t hart van de Gelderse Vallei 1939‐1945) ‐ Scherpenzeelse Bevrijdingskrant 2020
‐ Korpskrant “Advance” van de Cameron Highlanders of O owa (26 sept. 1945)
‐ S ch ng Grebbelinie in het Vizier (Nieuwsbrief Mei 2020) ‐ Archief gemeente Scherpenzeel (in archief bij gemeente Ede)
Klein Scherpenzeel
Klein Scherpenzeel is in 1913‐1914 gebouwd en is sinds 2004 een gemeentelijk monument. Op een foto die jdens de ona ankelijkheidsfeesten in 1913 is gemaakt, staat het huis in de steigers. Het is burgemeester Anton Royaards die de woning laat bouwen. De laan aan de oostkant van Huize Scherpenzeel, aan de achterkant, houdt nu op waar het Doornboomspark begint, maar aanvankelijk loopt die laan door tot aan het Oosteinde waar Klein Scherpenzeel staat. De woning staat eerst in de gemeente Renswoude aan de Utrechtsewegweg 77, daarvoor met de adresaanduiding C 58. De grens tussen Scherpenzeel en Renswoude en daarmee ook de provinciegrens van Gelderland en Utrecht loopt net voor Klein Scherpenzeel langs. Bij de grenswijziging van 1960 is daar verandering in gekomen. Sindsdien staat Klein Scherpenzeel op Scherpenzeels grondgebied en hee het huis als adres Oosteinde 106. Het Doornboomspark is begin jaren zes g gebouwd. De naam Klein Scherpenzeel is waarschijnlijk afgeleid van een oostelijker gelegen terrein dat op de kaart van Isaäk van den Heuvel uit 1744 wordt aangeduid als ‘Groot Scherpenzeel’
Architectuur
Klein Scherpenzeel hee een T‐pla egrond en is ontworpen in neorenaissances jl. Het pand valt op vanwege zijn karakteris eke bouwmassa met drie trapgevels: twee op de zijgevels en één aan de voorzijde op het dakhuis. Het is door zijn ligging in de bocht
van de weg beeldbepalend gesitueerd. Aan Klein Scherpenzeel rond 1920 de straatzijde ligt een dwarshuis met een zadeldak tussen de trapgevels. Het zadeldak is gedekt met kruispannen. De dakschilden lopen uit op een houten geprofileerde bakgoot, gedragen door klossen. Aan de straatzijde bevinden zich nog de oorspronkelijke dakkapellen met zinken daken en houten windveren. De dakjes zijn aan de voorzijde afgesloten met een windveer waaraan in de top een decora ef gesneden ‘makelaar’ hangt. Dit ornament is ontleend aan de chalets jl, de bouws jl die in de periode dat het huis werd gebouwd, in zwang was. De voorgevel is streng symmetrisch ingedeeld. Het middenstuk van de voorgevel springt naar voren uit. In het midden van de voorgevel bevindt zich de ingang: een voordeur met een karakteris ek bovenlicht: twee gekoppelde raampjes met een kleine roedenindeling van 2 bij 3 ruitjes. Het metselwerk is uitgevoerd in kruisverband en voorzien van sierlijke smeedijzeren muurankers en gesneden voegen. Onderaan de gevels loopt een plint die met een rollaag is afgesloten.
De entree aan de voorkant en de vensters hebben bakstenen kor ogen met aanzet‐ en sluitstenen. Het achterhuis is geheel gepleisterd, wit gesausd en hee een tuitgevel. Klein Scherpenzeel hee niet van de
oorlogsverwoes ng te lijden gehad. Klein Scherpenzeel met op de achtergrond
het muziekgebouw van Caecilia en rechts
Zeldzaamheid de bomenlaan naar Huize Scherpenzeel
Het pand vertoont een architectuur, die op sobere wijze de invloed van de neorenaissance vertoont, maar ook in enkele details de bouws jl van de chalets jl. Deze elementen zijn karakteris ek voor de periode van ontstaan in 1913‐1914. Het is het enige woonhuis in het dorp dat een dergelijke architectuur vertoont. Het onderscheidt zich tevens door zijn ligging, vergeleken met de situering van de andere huizen in de omgeving.
Mo vering voor plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst.
Het huis hee cultuurhistorische waarde vanwege de geschiedenis en herinnering aan het gegeven dat het bijna al een eeuw (in 2003) als ‘Klein Scherpenzeel’ op een stukje grond is ges cht niet ver van Groot
Scherpenzeel verwijderd. Architectonisch gezien, hee het zijn s jlkenmerken, detaillering en hoofdvorm uit de bouwperiode goed behouden. Het is een vrij zeldzaam type huis voor het dorp; het vertoont zowel
de invloed van de neorenaissance als die van de
Achterzijde, 2001 chalets jl. Het is markant gesitueerd in de bocht van twee wegen.
Bewoners
Sophia en Clazien Haanschoten (van 1941‐1997) Wie er nadat het huis is opgeleverd rond 1914 is gaan wonen, is niet bekend. Vermoedelijk een werknemer die in dienst is van familie Royaards. Maar in 1937 woont de familie Heikamp in Klein
Scherpenzeel. Ze huren de woning van mevrouw
Royaards. Haar echtgenoot is in 1932 overleden.
Hennie Heikamp is daar in december 1937
Hennie Heikamp en zijn vader, 1938 geboren. De familie Heikamp hee slechts enkele jaren in Klein Scherpenzeel gewoond, in 1939 is het gezin vertrokken. Misschien hee het huis daarna jdelijk leeggestaan, dat weten we niet. In 1941 komen er in ieder geval nieuwe bewoners in het huis. Het zijn Sophia Haanschoten‐Donselaar met haar dochter Clazien. Zij komen van boerderij De Roffelaar op de Voskuilerweg in Woudenberg. Sophia Haanschoten draagt dagelijks klederdracht en is daarmee een opvallende verschijning, omdat het in
Scherpenzeel in die jd niet vaak meer voorkomt. De familie Haanschoten is aan het begin van de oorlog geëvacueerd naar de Wieringermeer. Rondom hun boerderij was het land geïnundeerd. Niet lang nadat het gezin is teruggekeerd komt Peter Haanschoten te overlijden in 1941. Zijn zoon Henk boert daarna verder op De Roffelaar. Dochter Clazien en haar moeder verhuizen naar Klein Scherpenzeel dat dan nog al jd eigendom is van familie Royaards.
Clazien is in 1913 geboren, haar moeder in 1884, zodat beide dames respec evelijk 28 en 57 jaar oud zijn als ze naar de Utrechtseweg verhuizen. In Klein Scherpenzeel zijn in de oorlog korte jd Duitsers ingekwar erd. Dat hee veel indruk gemaakt op Sophia Haanschoten en haar dochter. In 1944 hebben Clazien en Sophia evacués uit de omgeving van Arnhem in huis die ongeveer een half jaar op Klein Scherpenzeel hebben gewoond. Tijdens de Sophia Haanschoten‐ Clazien Haanschoten, oorlogsjaren hebben de bewoners regelma g in de kelder
Donselaar 1941 onder de opkamer geschuild. Na de oorlog zijn de
contacten met de voormalige evacués blijven voortbestaan. In de hal van de woning hangt jdens de oorlog en daarna een portret van Willem van Oranje als s l symbool van de strijd om
de vrijheid. In 1947 wordt de sloot voor Klein Scherpenzeel gedempt t.b.v. de aanleg van riolering.
Gijs en Clazien van Daatselaar (van 1954‐1997)
Clazien Haanschoten trouwt in 1954 met haar buurjongen Gijs van Daatselaar die iets verderop woont. Gijs is in 1915 in Scherpenzeel geboren en trekt bij Clazien en haar moeder in na de huwelijksplech gheid. Clazien is eenenveer g en Gijs negenender g jaar als ze trouwen. In 1958 kopen Gijs en Clazien Klein Scherpenzeel van de erfgenamen van de overleden Anton Royaards en zijn echtgenote Margaretha Maria Backer. Voor 12.000 gulden worden Gijs en Clazien van
Daatselaar de nieuwe eigenaren van de woning met daarbij ongeveer 1500 m2 grond. Gijs is mmerman en hee twee rechterhanden. Hij moderniseert de woning. Aanvankelijk zijn de
vensters uitgevoerd als een kruisvenster, gevat binnen houten kozijnen: met onderin twee ramen en bovenin twee ramen met een kleine roedenverdeling. Gijs van Daatselaar brengt in de oorspronkelijke vensters een nieuwe verdeling aan. Hij verwijdert het kruis en verdeelt het venster in een bovenraam met daaronder een groot raam.
In de linker zijgevel wordt dezelfde vensterpar j aangetroffen, maar dan nog in de originele staat met kruiskozijnen en raampjes met een kleine roedenindeling in de bovenramen. De oorspronkelijke blauwwi e luiken verwijdert Gijs. Ze worden later gebruikt bij het mmeren van een zoldertje in de houten schuur. De openslaande deuren in de achterkamer worden vervangen door een groot raam. De woonkamer en andere ruimtes beneden hebben hoge plafonds. De gang scheidt de opkamer van de voor‐ en achterkamer aan de westkant van het huis. In de achterkamer staat een houtkachel en de voorkamer wordt door een kolenkachel verwarmd. De schoorstenen gaan beneden langs de binnenmuren, maar lopen boven midden door de slaapkamer en de overloop. De kelder is ruim en je kunt erin staan. Aardappelen en geweckte groenten uit eigen moestuin worden daar bewaard. Een deel van de groenten gaat in de
Gijs en Clazien van Daatselaar,
1954 vrieskist die ook in de kelder staat. In de gang is een wenteltrap
naar de bovenverdieping. De grote siertuin vergt veel jd en ook de moestuin vraagt de nodige aandacht, zodat weinig jd overschiet voor andere maatschappelijke ac viteiten. Zeker niet toen
er de zaterdag nog een gewone werkdag was. Tuinieren is een grote hobby van de Van Daatselaars.
De lange, houten schuur achter het huis is verdeeld in drie gedeeltes en is tegen de erfgrens gebouwd. Er is een washok, een deel wordt als garage gebruikt, daarnaast bewaart mmerman Van Daatselaar zijn gereedschap. In de tuin bouwt Gijs van Daatselaar een volière waarin hij o.a. fazanten, duiven, parkieten en kwartels houdt. Voor de eenden graa hij een vijver. Als Gijs en
Clazien eropuit trekken doen ze dat eerst met de motor, later kopen ze een Fiat 600. Sophia Haanschoten is in 1962 overleden. In 1964 krijgt Gijs van Daatselaar een erns g verkeersongeluk, waardoor hij tweeënhalf jaar uit de running is. Hij verblij maanden in ziekenhuizen in Amersfoort en Amsterdam. Met de bus en de trein reist Clazien daar twee keer per week naartoe. Vaak vergezeld door hun zoon Gijs die in 1958 is geboren.
Ten behoeve van een aan te leggen weg in verband met de ontwikkeling van het
Doornboomspark ruilt Van Daatselaar in 1963 een stuk grond met de gemeente Scherpenzeel. Het is een guns ge transac e, want de oppervlakte van het perceel waarop Klein Scherpenzeel staat wordt met 132m2 vergroot. Hiervoor betaalt Van Daatselaar 665 gulden.
Gijs en Clazien van Daatselaar, 1975
De nieuw verkregen grond hoogt Gijs van Daatselaar zelf op door talloze kruiwagens met zand daar naartoe te verplaatsen. Als afscheiding brengt Gijs een afrastering aan. Daarvoor moet hij volgens afspraak betonnen palen gebruiken die hij zelf giet. Clazien van Daatselaar overlijdt in 1997. Ze hee ruim 54 jaar in Klein Scherpenzeel gewoond. Gijs van Daatselaar verhuist naar een aanleunwoning in het
Huis in de Wei waar hij in 1999 op 84‐jarige lee ijd
Gijs van Daatselaar plotseling is overleden.
Gijs van Daatselaar jr. (van 1958‐1980)
Gijs gaat naar de Glashorstschool en vervolgens naar de mavo in
Scherpenzeel. De vakan es brengt familie Van Daatselaar vaak door in
Zeeland waar ze van oud‐evacués een vakan ehuisje mogen bewonen. Gijs is lid van de scou ng en is een fervent muzieklie ebber. Hij verzorgt met anderen disco‐avonden in de voormalige
landbouwschool. Samen met Scherpenzeler Wim van de Vliert is hij betrokken bij Disco Melody die muziek in Suzie Q in Veenendaal ten gehore brengt in de
Skloepinhziao oHna Ganijss cvhaont eDna mateste lhaaaar,r weekenden. Zes jaar lang maakt
1959 Gijs van Daatselaar uitzendingen
voor een illegale radiozender. Hij volgt na de mavo een elektrotechnische opleiding aan de MTS in Ede, waarna hij als beroepsmilitair bij de Koninklijke Luchtmacht gaat werken. Gijs verlaat het ouderlijk huis in 1980 als hij trouwt met Jolanda van den Berg uit Woudenberg. Bij de Koninklijke Luchtmacht hee Gijs 37 jaar gewerkt. In 2016 verlaat hij als
kolonel de militaire dienst en gaat met pensioen. Gijs van Daatselaar, 1962
Teus en Janneke Robbertsen met hun kinderen (van 1997‐heden)
Op een deel van het perceel van Klein Scherpenzeel mag een tweede woonhuis gebouwd worden. Tegelze er Henk Mens hee in 1997 een op e op ongeveer 500 m2 achter het huis van Van Daatselaar. Via Henk Mens horen Teus en Janneke Robbertsen dat Klein Scherpenzeel te koop is. Ze laten er geen gras over groeien en nemen onmiddellijk contact op met de makelaar. Anderen zijn Teus en Janneke voor en hebben een op e op Klein Scherpenzeel, maar die poten ële kopers haken af. Hoewel de woning gedateerd is, zien Teus en Janneke voldoende mogelijkheden om er een prach g huis van te maken met behoud van de karakteris eke kenmerken van de woning. Teus is op zoek naar meer ruimte voor zijn bedrijf en dat biedt Oosteinde 106. In 1997 kopen ze Klein Scherpenzeel. Familie Mens bouwt later een vrijstaande woning op het stuk grond dat zij van Gijs van Daatselaar kopen.
Teus en Janneke Robbertsen‐ter Maaten zijn de nieuwe eigenaren van Klein Scherpenzeel.
Beiden zijn in Woudenberg geboren. Teus op de Parallelweg in 1963, Janneke op de
Voskuilerweg in 1967. Teus’ vader werkt bij de Welkoop. De ouders van Janneke hebben een agrarisch bedrijf. Janneke hee op de Glashorstschool en de mavo in Scherpenzeel gezeten, terwijl Teus in Woudenberg naar school is gegaan.
In haar jeugd zwemt Janneke bij Poseidon. Tot op de dag van vandaag is ze betrokken bij de organisa e van de Zwemvierdaagse. Janneke en Teus zijn in 1988 getrouwd. Vanaf dat moment tot 1997 hebben ze op De Willigen in Scherpenzeel gewoond. Sinds 1991 hee Teus een eigen bedrijf genaamd ‘Robbertsen Installa e Techniek BV’,
gespecialiseerd in telefonie, beveiliging en camerasystemen. Het eenmansbedrijf levert vooral diensten in de omgeving. Janneke werkt nu bij
Christelijke Kinderopvang Bijdehandjes Vlnr Teus, Janneke, Manon, Laura en Emiel Robbertsen, 2020 in Kootwijkerbroek. Daarvoor hee ze elf jaar als secretaresse gewerkt bij de basisscholen De Maatjes en De Bruinhorst die een paar jaar geleden op een nieuwe loca e zijn samengevoegd en nu De Korenmaat heten. Janneke en Teus krijgen vier kinderen: Manon (1997), Ilse (1999), Laura (2000) en Emiel (2001). Ilse is levenloos ter wereld gekomen. De andere drie kinderen groeien op in Klein Scherpenzeel. Manon hee het ouderlijk huis inmiddels verlaten.
De renova e in 1997
Zodra de overdracht hee plaatsgevonden, gaat familie Robbertsen met vrienden, kennissen en aanverwanten aan de slag. De voor‐ en achterkamer zijn gescheiden door een wand met daarin een deur. Die wordt gesloopt, zodat er één kamer ontstaat. Het gestuukte rieten plafond wordt verwijderd. De plafondhoogte blij , nadat een nieuw plafond met ornamenten is aangebracht, hetzelfde en dat is ongeveer 2.95 meter. De openslaande deuren in de achterkamer die Gijs van
Daatselaar hee vervangen door een groot raam, komen weer terug, maar nu met dubbelglas. Alle andere ramen krijgen ook isola eglas. De opkamer en de keuken blijven van elkaar gescheiden. De ingang naar de opkamer bevindt zich boven de kelderingang in de hal onder de trap. Die opkamer gebruikt Teus Robbertsen als kantoor. Alle leidingen worden vervangen en in het hele huis komt nieuwe bedrading. De wc naast de voordeur is klein en door deze naar voren uit te bouwen ontstaat een comfortabeler ruimte. Tegen de binnenzijde van de steensmuur komt isola emateriaal dat achter gipsplaten wordt weggewerkt. De keuken krijgt een nieuw kleurtje en wordt uitgerust met nieuwe apparatuur. De houten vloer in de woonkamer wordt vervangen door een betonnen broodjesvloer. Boven is nieuw dakbeschot en isola e aangebracht. De beide schoorstenen verdwijnen en dat zorgt voor veel extra ruimte op de verdieping, waar drie slaapkamers worden gemaakt. De schoorsteenpijpen op het dak verwijdert men. Voortaan verwarmt de centrale verwarming de woning. Voor die verwarming wordt de woning op aardgas aangesloten. De douche beneden gaat weg, boven komt een badkamer. De kapconstruc e wordt behandeld tegen houtworm. De drie trapgevels zijn instabiel en worden gerepareerd. Het houtwerk buiten wordt kaal gemaakt en in de grondverf gezet. Pas het volgende jaar is het buitenwerk afgeschilderd.
Achtergevel 1997
Enkele bomen moeten het veld ruimen en de tuin wordt in 1998 opnieuw ingericht. Het merendeel van deze werkzaamheden vindt plaats in het voorjaar van 1997, in de periode van 5 maart tot 26 april. Dan betrekken Janneke en Teus hun nieuwe woning. Daarmee komt er jdelijk een eind aan de bouwac viteiten.
Woningverbeteringen van 1998‐heden
In fases worden daarna meerdere verbeteringen en verbouwingen gerealiseerd. Te beginnen in 1999. Toen is de bijkeuken aangebouwd aan de oostkant tegen de erfafscheiding. De oude houten schuur moet in 2002 plaats maken voor een stenen ruimte die ook gebruikt wordt als kantoor en magazijn. De opkamer is voortaan als kinderkamer in gebruik. Een deel van de schuur is bestemd als stalling voor fietsen en andere materialen. Een vaste trap leidt naar de zolderruimte op de nieuwgebouwde kantoor‐, berg‐ en magazijnruimte. Daar zijn in 2005 een slaap‐ en badkamer gerealiseerd en is in s jl een fraaie dakkapel gemaakt. Net als een paar jaar daarvoor, doet Teus het werk vooral zelf met hulp van vrienden. Een jaar later bouwt Teus een veranda voor de schuur. In 2006 is de volgende grote verbouwing. De oorspronkelijke keuken wordt grondig aangepakt. De openslaande tuindeuren gaan eruit. Het aanrechtblok komt tegen de achterwand te staan. Daarboven is nu een groot raam. De wand tussen de keuken en de opkamer gaat weg, zodat de ingang in de gang die eerst toegang gee tot de opkamer nu alleen als kelderdeur in gebruik is. Daarmee kan het kelderluik ook verdwijnen. Vanaf die jd is de opkamer als eetkamer in gebruik. De plafondhoogte van de voormalige douche en de keuken wordt op gelijke hoogte gebracht. In het
midden van de keuken is een kookeiland en onder de nieuwe schouw staat nu een fornuis. De achtergevel krijgt een nieuwe stuclaag. In 2016 helemaal wordt de zijgevel van het achterhuis afgebikt en voorzien van een nieuwe stuclaag. In de tuin vinden door de jaren heen ook de nodige aanpassingen plaats. Er is een terras aangelegd, daarna een grasveld aan de westkant en in
Hal, 2020 Opkamer, 2020
2014 hee de voortuin een metamorfose ondergaan en is een nieuw hekwerk geplaatst. Het voegwerk van het voorhuis is in 2017 vervangen. Een intensieve klus, want het aanbrengen van de snijvoegen is een jdrovende bezigheid. In hetzelfde jaar is het houtwerk buiten opnieuw geschilderd. Het jaar daarop is de kap opnieuw behandeld tegen ongedierte. Ten slo e is in 2020 een groot deel van het huis van binnen weer geschilderd en is er in de hal een nieuwe tegelvloer gelegd. De trap naar boven is nog al jd bekleed met een traploper die familie Van Daatselaar daar hee neergelegd. Wim van den Berg
Bronnen:
Monumentengids Scherpenzeel, Gelders Genootschap en Gemeente Scherpenzeel, Jan Vredenberg, 2004
Gemeentelijke monumenten Scherpenzeel, inventarisa e en cultuurhistorische waarde, drs. M. A. Prins‐Schimmel, 2003
Met dank aan Janneke en Teus‐Robbertsen en Gijs van Daatselaar, voorjaar 2020