Doorgaan naar inhoud
Lid worden?
  • Vereniging
    • Bestuur
    • Lid worden
    • Gegevens wijzigen
    • Documentatiecentrum
    • Nieuwsberichten
    • Agenda
    • Verenigingsbladen
    • Foto’s activiteiten
  • Genealogieën
    • Uitgewerkte genealogieën
    • Geboorten
    • Huwelijken 1812 – 1935
    • Overlijdens
    • Genealogische links
  • Thema’s
    • Huis Scherpenzeel
    • Scherpenzeels Dialect
    • Scarpenzele
    • Historische kaarten
    • Terugblik op …
    • Kerken in Scherpenzeel
    • Winkels
    • Landgoed Scherpenzeel
  • Op de foto
    • Schoolfoto’s
    • Korte verhalen
  • Wandelingen
    • Door het dorp
    • Rondom het dorp
    • Mediatour
  • Oorlogsjaren
    • De laatste getuigen (film)
    • Mobilisatie
    • Scherpenzeel onder vuur
    • Evacuatie
    • Wederopbouw
    • Evacuees
    • Evacuee in Scherpenzeel
    • Bevrijdingsdag
    • Links 2e wereldoorlog
    • Grebbelinie artikelen
    • Links Grebbelinie
  • Contact
YouTube
Facebook
Lid worden?
YouTube
Facebook
  • Vereniging
    • Bestuur
    • Lid worden
    • Gegevens wijzigen
    • Documentatiecentrum
    • Nieuwsberichten
    • Agenda
    • Verenigingsbladen
    • Foto’s activiteiten
  • Genealogieën
    • Uitgewerkte genealogieën
    • Geboorten
    • Huwelijken 1812 – 1935
    • Overlijdens
    • Genealogische links
  • Thema’s
    • Huis Scherpenzeel
    • Scherpenzeels Dialect
    • Scarpenzele
    • Historische kaarten
    • Terugblik op …
    • Kerken in Scherpenzeel
    • Winkels
    • Landgoed Scherpenzeel
  • Op de foto
    • Schoolfoto’s
    • Korte verhalen
  • Wandelingen
    • Door het dorp
    • Rondom het dorp
    • Mediatour
  • Oorlogsjaren
    • De laatste getuigen (film)
    • Mobilisatie
    • Scherpenzeel onder vuur
    • Evacuatie
    • Wederopbouw
    • Evacuees
    • Evacuee in Scherpenzeel
    • Bevrijdingsdag
    • Links 2e wereldoorlog
    • Grebbelinie artikelen
    • Links Grebbelinie
  • Contact

Verenigingsblad 2015-3

📖 Verenigingsblad 2015-3

Gezocht in ons verenigingsblad?

Op deze pagina vindt je informatie uit verenigingsblad 2015-3 die via (externe) zoekmachines wordt gevonden. Wil je het volledige artikel in de oorspronkelijke vorm lezen? Klik dan op de blauwe knop naast de tekst om direct naar de oorspronkelijke publicatie in het verenigingsblad te gaan.

De tekst uit verenigingsblad 2015-3

[pagina 1]
Omslag: Kerkgebouw gereformeerde gemeente aan het Tabakspaadje, ± 1975 (zie artikel
Over Sion U ontfermen, pag. 40 e.v.).


[pagina 3]
VAN DE BESTUURSTAFEL Natuurlijk, het gaat om de inhoud en niet om de buitenkant. Dat geldt ook voor ons verenigingsblad. Maar het oog wil ook wat. Daarom hebben we ervoor gekozen ons blad in een nieuw, gekleurd jasje te steken. Met dank aan onze redacteur voor het ontwerp. De foto op de omslag zal meestal ‘gewoon’ in zwart-wit worden afgedrukt om de simpele reden dat de techniek van het maken van kleurenfoto’s nog niet zo heel oud is. De afbeeldingen die wij gebruiken stammen vaak uit de periode daarvoor. Om onze vereniging onder de aandacht te brengen van een breed publiek, heeft bestuurslid Henk van der Hoeff een flyer gemaakt die op verschillende plaatsen in ons dorp zal worden neergelegd. We hopen dat het lezers beweegt zich aan te melden als lid van onze vereniging als ze dat nog niet hebben gedaan. Doordat we ons presenteren bij verschillende activiteiten in ons dorp en ook regelmatig publicaties in de Scherpenzeelse Krant verzorgen is onze vereniging al bij heel veel Scherpenzelers bekend en groeit het ledenaantal nog steeds. We kijken terug op een geslaagde avondfietstocht op 26 juni waaraan vijftig leden deelnamen die Museum D. E Ouwe Schuur bezochten en door Ap Melissen werden rondgeleid op het Melissenpad. In het kader van het project ‘Van Luchtkasteel tot Dassenburcht’ hebben veel leerlingen van verschillende basisscholen kortgeleden een bezoek aan ons documentatiecentrum gebracht. Door vrijwilligers van onze vereniging werden de jongens en meisjes gastvrij ontvangen en enthousiast gemaakt voor de geschiedenis van ons dorp In deze editie van ons verenigingsblad treft u o. a. een artikel over wederopbouwboerderijen geschreven door een auteur die niet met name genoemd wil worden. Het is het lezen meer dan waard. De Open Dag op 12 september stond in het teken van een tentoonstelling met het thema Kunst & Ambacht. De samenwerking met de organisatie van de Picknick Valley in het park bij Huize Scherpenzeel was erg plezierig. In dit blad staan uitnodigingen voor onze bijeenkomst op 27 oktober en het bedrijfsbezoek aan transportbedrijf van familie Mandersloot op 10 november. De laatste activiteit dit kalenderjaar is een Open Dag op 21 november waarvoor u ook wordt uitgenodigd in dit blad. Namens het bestuur wens ik u veel leesplezier. Wim van den Berg, voorzitter.

[pagina 4]
UITNODIGING LEDENBIJEENKOMST 27 OKTOBER. U wordt van harte uitgenodigd voor de najaarsbijeenkomst in partycentrum Boschzicht op dinsdagavond 27 oktober om 19.30 uur. De avond wordt voor een deel verzorgd door Peter van Beek, gemeentearchivaris van Scherpenzeel, Ede en Barneveld. Na de pauze is er een presentatie over de geschiedenis van twee Scherpenzeelse boerderijen: boerderij De Pol en boerderij Wittenberg. Het Gemeentearchief in Ede bewaart de archieven van de gemeente Ede, Barneveld en de Gemeente Scherpenzeel. Ook vindt u hier vele particuliere archieven, documentatieverzamelingen, kranten, boeken, kaarten en foto’s. Het merendeel van deze archiefstukken is openbaar en is in te zien in de studiezaal. Peter van Beek zal in zijn presentatie vertellen en laten zien hoe waardevolle archieven op een verantwoorde manier worden bewaard en toegankelijk gemaakt voor het publiek. Veel archiefstukken zijn tegenwoordig via internet te raadplegen. Dat geldt ook voor kranten, waaronder de Holevoet vanaf 1918 en binnen niet al te lange tijd de Scherpenzeelse Krant vanaf 1970. Zoals u weet schrijven we in ons verenigingsblad regelmatig over de geschiedenis van een Scherpenzeelse boerderij. Op die plaats kunnen we maar een beperkt aantal foto’s niet al te groot plaatsen. Deze avond hebben we de mogelijkheid naast het verhaal over de geschiedenis van de boerderij meer en vooral veel grotere foto’s te vertonen. Vanaf 19.00 uur staat de koffie klaar op Burgemeester Royaardslaan 4. Boerderij Wittenberg, 1986

[pagina 5]
BEDRIJFSBEZOEK MANDERSLOOT’S EXPEDITIEBEDRIJF B. V. Op dinsdagavond 10 november om 19.30 uur brengen we een bezoek aan het expeditiebedrijf van familie Mandersloot. Dit Scherpenzeelse familiebedrijf is al meer dan vijftig jaar een begrip in ons dorp. Afgelopen zomer werd het gouden jubileum met een groot feest gevierd. De directie van Mandersloot’s Expeditiebedrijf gunt u graag een kijkje in de keuken. Tijdens het bezoek zal naast de geschiedenis van het bedrijf ook aandacht worden besteed aan de activiteiten die anno 2015 tot de belangrijkste werkzaamheden behoren. ‘Het begon allemaal in 1964. Mandersloot’s Expeditiebedrijf B. V. opereerde als eenmanszaak vanuit de keuken in Scherpenzeel. Eind jaren zestig besloot de familie Mandersloot op Polen – onderdeel van het voormalige Oostblok – te gaan rijden. Hiermee verwierf de familie binnen de transportwereld faam als Oostblokpionier. Wat met een man begon, is de afgelopen 50 jaar uitgegroeid tot een internationaal transportbedrijf. Met het vizier op Central-Europa. Met vestigingen in Nederland, Polen, Tsjechië, Roemenië en Hongarije. Een complete logistieke dienstverlener met distributie op winkelniveau. Plus talloze mogelijkheden voor op- en overslag’. Vrachtwagen uit beginperiode. (Website Mandersloot’s Expeditiebedrijf B. V.) Voor deze interessante excursie kunt u zich aanmelden bij onze secretaresse Cobi Schuur. Dat kan telefonisch: 033-25886771. De inschrijving voor deelname sluit op vrijdag 6 november of zodra het maximum deelnemers is bereikt. U gaat op eigen gelegenheid (indien mogelijk per fiets vanwege beperkte parkeermogelijkheid) naar de Scherpenzeelse vestiging van het bedrijf op ’t Zwarte Land nummer 10 waar u bij de hoofdingang hartelijk wordt ontvangen met een kopje koffie of thee. aantal van 50

[pagina 6]
OPEN DAG 21 NOVEMBER Het is alweer de vierde keer dit jaar dat we een open dag organiseren. Net als voorgaande keren is er in het documentatiecentrum op die dag een expositie ingericht. Het thema van de tentoonstelling zal zijn ‘Groeten uit Scherpenzeel’. Naast vergrotingen van ansichtkaarten zullen ook souvenirs uit ons dorp worden geëxposeerd. U kunt die dag uiteraard bladeren in de vele fotoboeken over scholen, families en bedrijven. In het digitale fotoarchief kunt u eenvoudig zoeken naar allerlei afbeeldingen van o. a. personen en gebeurtenissen. Bent u geïnteresseerd in genealogie dan kunt u onder deskundige leiding op het goede spoor worden gezet om gericht onderzoek naar uw familiegeschiedenis te doen. Voor iedereen die belangstelling heeft voor oude gebruiksvoorwerpen die een relatie hebben met Scherpenzeel, is op zolder een bonte verzameling van objecten te bekijken. Tussen 13.00 uur en 17.00 uur hopen we u die zaterdagmiddag te ontvangen in het Koetshuis aan de Burgemeester Royaardslaan. Koffie en thee staan uiteraard voor u klaar! ACTIVITEITENKALENDER Activiteit – Najaarsvergadering – Bedrijfsbezoek Mandersloot’s Expeditiebedrijf B. V. Open dag Voorjaarsvergadering Het documentatiecentrum in ’t Koetshuis is elke dinsdagavond tussen 19.00 – 21.00 uur geopend. U bent van harte welkom. – . Wanneer 27 oktober 10 november 21 november 8 maart 19.30 – 22.00 uur 19.30 – 21.30 uur 13.00 – 17.00 uur 19.30 – 22.00 uur

[pagina 7]
WEDEROPBOUWBOERDERIJEN Voorwoord Op 27 februari 2007 werd de jaarlijkse ledenvergadering van de Vereniging Oud Scherpenzeel gehouden, aanvang 20.00 uur. Na de behandeling van de gebruikelijke vergaderstukken, stond ook een lezing op het programma met het ‘Wederopbouwboerderijen’. Als sprekers waren twee deskundigen uitgenodigd, te weten Sophie Elpers en Johan Lagerweij. Sophie Elpers was toen een jonge studente, verbonden aan de Stichting Historisch Boerderij Onderzoek (SHBO). Voor haar proefschrift had zij als onderwerp het wel en wee rond de ‘Wederopbouw-boerderijen’ gekozen. Zoals de inleidster zei ‘Sophie zal zich zelf nog wat nader voorstellen. Johan Lagerweij behoeft geen nadere aankondiging, iedereen kent hem!’. Sophie, inmiddels op dit onderwerp gepromoveerd, is welhaast op dit gebied een internationale bekendheid geworden. En Johan? Johan is ondanks het klimmen der jaren nog steeds Johan. Volgend artikel is een compilatie van publicaties van Sophie Elpers, de aantekeningen en verhalen van Johan Lagerweij, en eigen verzamelde gegevens. Het prachtige boek van José Huurdeman, ‘Dorpen op drift’ gaat aan de hand van de laatste getuigen in op de ervaringen en emoties van die bewogen tijd. En tenslotte, niet de minste, komen we op Martin Wigtman, Vereniging Oud Scherpenzeel, die in nimmer nalatende ijver de laatste boerderijen rond Scherpenzeel op de plaat heeft gelegd, en zonder wiens enthousiast initiatief dit artikel nimmer zou zijn verschenen. Dit artikel heeft niet de pretentie om nog feiten aan alle onderzoeken, ‘moldar at auka’, toe te voegen. Het enige doel is, nu de laatste getuigen onder ons steeds zeldzamer worden, de nieuwe generaties op deze wijze onderwerp

[pagina 8]
opmerkzaam en wellicht geïnteresseerd te doen maken op een bijzonder en uniek stukje van ons culturele erfgoed. Voorgeschiedenis De Kringenwet (1853) en de Inundatiewet (1896) legden de details vast van de militaire maatregelen in geval van oorlog of oorlogsdreiging, en zeker niet onbelangrijk, de schadeloosstelling ten gevolge van de oorlogshandelingen. Bij oorlogsdreiging, waarbij het militaire apparaat wordt gemobiliseerd, komt onherroepelijk de kwestie op tafel, welk gezag de voorkeur heeft, dat van de burgemeester of dat van de commandant. De diverse bevoegdheden van burgerlijk en militair gezag in staat van oorlog en beleg werden, vermoedelijk door ervaring wijs geworden, pas geregeld in de Oorlogswet van 1899. Deze is in 1996 zelfs nog herzien, en in overeenstemming gebracht met de Grondwet. Kringenwet 1853. De Kringenwet van 21 December 1853 (Staatsblad N° 128), bepaalde dat binnen de schootsvelden van de (belangrijkste) vestingwerken slechts onder voorwaarden gebouwd mocht worden, of houtgewassen te planten. De Hollandse Waterlinie werd weliswaar niet met zoveel woorden genoemd, maar voor haar massieve en imposante stenen bouwwerken was de wet voor de goed verstaander in het leven geroepen. De wet sloot in ieder geval andere vestingen niet expliciet uit; in artikel 3 hield de minister zich het recht voor om te bepalen wat vestingwerken geacht werden, en tot welke klasse ze gerekend moesten worden. De reden voor de wet was tweeerlei: de garantie van een vrij schootsveld rond de vestingen, en anderzijds de aanvallende vijand daar geen obstakels te laten voor vuurdekking. Rond die vestingwerken werden drie kringen aangewezen van respectievelijk 300, 600 en 1000 meter, gemeten vanaf de buitenomtrek, de zogeheten ‘verboden kringen’. Binnen de 300 meter mocht alleen in hout worden gebouwd; in de tweede Kring tot 600 meter tot 5 palm (50 cm) boven het maaiveld in steen, daarboven ook weer in hout; in de derde kring tot 1000 meter mocht wel in steen worden gebouwd. Uiteraard niet ‘dan na van den eerstaanwezende ingenieur eene verklaring te hebben ontvangen [ . ]. Er zat wel een ernstige consequentie vast aan de bouw binnen de kringen. In geval van oorlogsdreiging konden alle gebouwen, getimmerten,

[pagina 9]
afsluitingen en beplantingen zonder meer worden geruimd. De wet regelde dientengevolge in artikel 5 de eventuele waardevermindering van de opstallen, die in 1853 ineens onder de Kringenwet kwamen te vallen. Artikel 29 regelde de schadeloosstelling. Deze Kringwet was nog tot 1951 van kracht, maar werd pas in 1963! opgeheven. De wet regelde in principe het bouwen ‘binnen zekeren afstand van Vestingwerken van den Staat’. Hierbij zal in eerste instantie gedacht zijn aan de grotere stenen forten van met name de Hollandse Waterlinie, zeker niet aan een secundaire vertragingslinie – en in die tijd zo goed als afgeschreven en vergeten – als de Grebbelinie. Met de beslissing van generaal Henri G. Winkelman in 1939 om de Grebbelinie onder de strategische naam Valleistelling tot de hoofdverdedigingslinie te maken veranderde dat echter radicaal. De oude, vervallen linie werd in allerijl danig versterkt met betonnen kazematten, loopgraven en verdedigingspunten. Daarmee kwam ook de oude doctrine tot het vrijmaken van de schootsvelden aan de orde. Hier echter geen sprake van verboden kringen of houten bebouwingen, kleine schuren en kippenhokken daargelaten. Inundatiewet 1896 De Inundatiewet van 15 April 1896 (Staatsblad N° 71) regelde bij wet, ‘dat, volgens artikel 152, 2e lid der Grondwet, het gebruik van eigendom tot het voorbereiden en stellen van militaire inundaties wanneer dit wegens oorlog of oorlogsgevaar wordt gevorderd’. In artikel 5 werd de schadevergoeding dientengevolge erkent, wel na aanvrage én uiteraard binnen de gestelde termijn. Die schadeloosstellingen waren indertijd zo gunstig dat sommige boeren blij waren met bijvoorbeeld oefeningen of mobilisatie. Dat was voor de invoering van de Wet wel even anders. Schadeloosstelling was in de begintijd van inunderen minimaal of nihil, zodat de boeren er alles aan deden om in nachtelijke acties het inundatiewater weer van hun landerijen af te doen vloeien. In tegenstelling tot de Kringenwet, is deze wet nog steeds van kracht. Laatstelijk in 1989 aangepast voor het Nieuw Burgerlijk Wetboek, en in Invoeringswet Uitzonderingstoestanden. Een groot deel van Nederland ligt immers onder de waterspiegel. 1996 nogmaals vanwege de Coördinatie

[pagina 10]
Schadeloosstelling De Grebbelinie, in 1939 officieel omgedoopt tot de Valleistelling, slingert zich van Rhenen tot Spakenburg – de Liniedijk van Veenendaal tot Amersfoort – door een vrijwel landelijke omgeving. De enige bebouwing in de onmiddellijke nabijheid van de verwaarloosde linie gevormd door de talloze boerderijen boerenbedrijven. Nooit was immers de laatste twee eeuwen echt sprake geweest van militaire noodzaak of beperkingen. Met de oorlogsdreiging van eind 1939 veranderde dit In september van dat eigenste jaar was een aanvang gemaakt met het stellen van de inundaties; boeren en vee werden geëvacueerd. In vervolgens op bevel van het Nederlandse leger bebouwingen nabij de stellingen met de grond gelijk gemaakt, om onder andere een vrij schootsveld te garanderen; totaal ging het in de Grebbelinie om misschien een honderdtal boerderijen; in Scherpenzeel 41, in Woudenberg 14, in Leusden 41, in Renswoude 13 en in Veenendaal 5 (defensieschade). Daarenboven kwamen dan in de latere meidagen en oorlogsjaren nog de vele duizenden door oorlogshandelingen verwoeste boerderijen, de zogeheten oorlogsschade.2 Ook zicht belemmerende houtgewassen, veelal de in bloei staande boomgaarden, vielen aan de ruiming ten offer, en werden waar mogelijk gebruikt als wegversperring. Cjemeente WowDerthorg oude en sterk werd en Cemcendle Woudenberо echter drastisch. mei 1940 Voorwerk op de Roffelaarskade (1799), en z’n schootsveld (foto volgende pagina, JL) werden de

[pagina 11]
Schade door ruiming. Evenals in de Kringenwet van 1853 erkende de overheid bij ruiming het recht op schadevergoeding. Juridisch gesproken zou dezelfde wet daarvoor wellicht zelfs wel de basis gevormd kunnen hebben. De wet spreekt immers van (belangrijke) Vestingwerken, door de minister aan te merken. In artikel 29 van de Kringenwet werd het recht op schadevergoeding na ruiming in staat van oorlog of beleg erkent: Alle gebouwen of getimmerten, alle afsluitingen, alle houtgewassen en alle hoopen en stapels, welke binnen de middelbare kringen van vestingwerken van eene der klassen gesteld, geplant of gelegd zijn of zullen worden, kunnen, zoodra het vestingwerk in staat van oorlog of van beleg is verklaard, zonder vorm van proces, op last van den militairen kommandant weggeruimd worden. Schadevergoeding wordt gegeven voor de vernielde gebouwen, getimmerten, afsluitingen of houtgewassen, gesteld of geplant tijdens zulks niet was verboden. Geene schadevergoeding wordt verleend voor zoover de vernielde gebouwen, getimmerten, afsluitingen of houtgewassen zijn gesteld of

[pagina 12]
geplant tijdens dit alleen geoorloofd was onder voorwaarde dat zij zonder schadevergoeding zouden kunnen worden opgeruimd, of het bouwen en planten onder andere voorwaarden, welke de verpligting tot vergoeding van schade uitsloten, heeft plaats gehad. En soms had iemand gewoon ‘dubbel geluk’. Begin 1940 had ene aannemer Gradus ten Broek de oude boerderij Groot Zelder gekocht om te verbouwen. De boerderij werd in mei verbrand, en de nieuwe eigenaar kreeg er voor 25% van de nieuwbouwwaarde vervolgens een prachtige wederopbouwboerderij voor terug. Schade door inundatie. Waar weinig over gesproken werd, is de schade aan gebouwen ten gevolge van de inundaties. Een aloude vijand eiste eveneens zijn tol. Al waren de boerderijen dan niet platgebrand of verwoest, de waterschade was vaak dusdanig, dat de opstallen niet meer bruikbaar waren. Maar ook hierin was wettelijk voorzien. De inundatiewet van 1896 regelde schadevergoeding tengevolge van het stellen van ‘inundatiën’: [ . ] Artikel 5. Wanneer door het voorbereiden of het stellen van de militaire inundatien in de vorige artikelen bedoeld, eigendommen worden beschadigd of aan de vrije beschikking van rechthebbenden of huurders onttrokken, wordt aan hen, op hunne aanvrage, de schade, welke daardoor mocht zijn geleden, vergoed, voor zoover die schade als het onmiddellijke en dadelijke gevolg van het voorbereiden of het stellen der inundatien moet worden beschouwd, en voor zoover daarin niet door toepassing van het bepaalde in het tweede lid van artikel 4, is of wordt voorzien. De hierbedoelde aanvrage moet aan den Minister van Oorlog worden ingediend binnen eene maand na de dagteekening van de in het vorige artikel bedoelde kennisgeving. Door de hoogste militaire overheid ter plaatse aanwezig kan, bijaldien zulks wordt verlangd, op de schadevergoeding voorschot worden verstrekt. [ . ] Schade door plundering & vernieling. Weinig bekend, maar toch . wat telkens uit al die verhalen over met name die eerste oorlogsdagen schrijnend naar voren komt, bij thuiskomst

[pagina 13]
kon de boerderij dan nog wel gespaard gebleven zijn, maar de inboedel was vaak geplunderd of vernield; en daar stond geen enkele vergoeding tegenover. En laat daarover geen enkel misverstand zijn, in de meidagen van 1940 werd niet zozeer door de Duitsers geplunderd! Maar zulks gebeurde zeker niet altijd onbemerkt en ongestraft. Toen bijvoorbeeld de burgemeester van Nijkerk van de plunderingen vernam, liet hij prompt, op 13 mei 1940! met behulp van een aantal vrijwilligers een dertigtal personen arresteren. De uitvlucht was steeds dezelfde ‘om te voorkomen dat de Duitsers er mee aan de haal zouden gaan’. Uit ‘De Hardewijker’ krant van 28 Juni 1940: ‘Er gaat bijna geen week voorbij of er staan inwoners uit Nijkerk voor de Zwolsche rechtbank terecht, wegens plundering tijdens de oorlogsdagen, meldt de Telegraaf.’ Niet dat specifiek de Nijkerkers zich aan deze praktijken te buiten gingen; helaas was het een beschamend kwaad dat het gehele land doorkankerde. De rechtbank strafte zonder pardon met maanden cel en een stevige boete, waar het ook om ging, van ‘zeker gestelde’ varkens, een ‘gevonden’ polshorloge tot een ‘onderhandse’ pot stroop voor een handlanger. De eerste oorlogsdagen De evacuatie, 1939. Om de evacuatie- van uiteindelijk zo’n honderdduizend mensen – in goede banen te leiden, werd op 2 september 1939 de Commissie Burgerbevolking opgericht; en op 3 oktober 1939 het Bureau Ontruiming, dat de evacuatie van het vee moest regelen. De mensen werden elders in den lande ingekwartierd; de inboedel afgevoerd of op zolder opgeslagen. De evacuatie viel niet mee, moeizaan vanwege de gevechten, en niet ieder kwam op de juiste plaats van bestemming aan. Maar alles werd in het werk gesteld om de mensen te huisvesten. De saamhorigheid en hulpvaardigheid was naar verluid groot, maar bij de inkwartiering werden de evacues zeker niet overal even gastvrij en vriendelijk ontvangen. Het vee, vooral de koeien, werd aanvankelijk per boerderij, later in kudden naar een veiligere plaats gedreven Dit laatste gaf later, medio mei 1940, nogal eens wat problemen wanneer de kudden weer huiswaarts keerden; niet iedere boer kreeg z’n eigen koeien weer terug. Het vee kon overigens ook, evenals ’t hooi, in plaats van evacueren ter slacht aan de

[pagina 14]
staat verkocht worden. De gezinnen kregen een vergoeding van 20 gulden per week. Als proef werd begonnen met het stellen van de inundatie in de 5e kom, de Asschatterkom. Deze kom liep van de Asschatterkade tot de Roffelaarse kade; het inundatiepeil werd geacht tot 3,50m+ AP te komen. Het was bedoeld als proefinundatie om ervaring op te doen over tijd en evacuatie van mensen en vee. Op maandag 18 september 1939 werd de damsluis in het recent (1939) gegraven Valleikanaal bij de Asschatterkade gesloten. Het water steeg totdat de woningen tot een halve meter in het water stonden. De inwoners en vee waren inmiddels al geevacueerd; in Leusden werden 53 gezinnen, in Woudenberg 12 gezinnen getroffen. De meidagen 1940. In de periode van 10 tot en met 13 mei werden de schootsvelden aan de Grebbelinie door het leger vrij gemaakt. Boerderijen 3, opstallen en boomgaarden werden verbrand of gekapt, soms met inbegrip van de nog aanwezige inboedel. Gave delen van de inboedel werden later in de stellingen terug gevonden; die hadden de soldaten gediend, om de onderkomens in en bij de loopgraven enigszins gerieflijker te maken. Het kleinvee, kippen, jonge dieren, was nog ter plaatse gebleven, en aan hun lot overgelaten. Medio mei, na de capitulatie, konden de bewoners terug keren. Wat ze aantroffen waren vaak de puinhopen van hun oude bezittingen. En was het huis gespaard gebleven dan was het vrijwel onbewoonbaar vanwege het inundatievocht. Op het erf vaak kadavers van omgekomen dieren, en soms nog gesneuvelde soldaten. Maar het ergste, er was tijdens de afwezigheid van de bewoners geplunderd. Toegang was gemakkelijk, daar de overheid had verordonneerd dat de huizen niet afgesloten mochten worden; maar ook voor braak deinsde men niet terug.

[pagina 15]
Veel terugkeerders bezaten op dat moment niet meer dan hun handbagage en wat dekens. Een bijzonder indringend ooggetuigenverslag over welke situatie de mensen bij terugkomst aantroffen, geeft Johan Lagerweij, Scherpenzeel, in zijn herinneringen ‘Hoe leerde ik de Grebbelinie kennen’. [ . ] ‘Zo naderden we Scherpenzeel met verbrande boerderijen, onder andere bij de Pothbrug [Woudenberg] en ook nog een verwoeste molen bij Van Harten, de meelboer. Daarna kwamen we bij de Holevoet en toen bij de kerk en zagen overal kapot geschoten huizen. Op sommige plaatsen lag er nog wat te roken en te smeulen. De Dorpsstraat was maar heel smal door alle puin en we zagen maar heel weinig mensen. Zo kwamen we bij de Holleweg en zagen daar twee dode paarden in het weiland liggen, dat nu van de familie Van Bennekom is. De bus reed door tot bij ons huis op het erf. Toen we uitstapten keken we onze ogen uit vanwege de enorme ravage in en om de boerderij door de granaatinslagen. In de wei tegen de weg stond een kruis met en helm erop, omdat daar een gesneuvelde Duitser begraven lag 4. Vader heeft er een hekje omheen gezet, want er liep nog vee in het land. In de groentetuin tussen het huis en de Lunterse Beek waren zeven Duitse granaten neer gekomen, die kennelijk bedoeld waren geweest voor Fort Fijma, dat wil zeggen, de voorposten aan de ander kant van de Holleweg.

[pagina 16]
De voorkant van boerderij De Beek was bezaaid met scherfinslagen, en die zijn nu nog te zien. Er was geen ruit meer heel in de voorgevel. Een dikke tak van een perenboom, die voor het huis stond, lag op de heerd. Vader heeft de tak met een bijl aan stukken gehakt. Vier en veertig granaten lagen er in de tuin en op het land. Dus het was maar goed, dat we niet thuis waren geweest tijdens de beschietingen van de voorposten. De voorposten lagen 2 à 4 km voor, dat wil zeggen ten oosten van de hoofdweerstand langs het Valleikanaal. Wij mochten de eerste dagen, nadat we terug waren niet van het erf, want er konden nog meer gesneuvelden liggen en natuurlijk ook munitie, uitrustingsstukken en wapens,, die [op 13 of 14 Mei. JL] in de haast door het Nederlandse leger weg waren geworpen, om maar zo snel mogelijk lopend de Hollandse Waterlinie te kunnen bereiken. Er was veel uit huis en van de deel gestolen. We vroegen ons af of dat werk van onze militairen of van Duitsers, dan wel, dat er nog andere lieden op het dievenpad geweest waren? Een kippenhok had ook een voltreffer gehad en was totaal verwoest. Tientallen dode kippen en kippen zonder poten lagen verspreid tussen honderden eieren, legnesten en hokmateriaal. Er was met een gevechts- voertuig door de afrasteringen van de weiden en akkers gereden. We gingen rommel opruimen, granaattrechters opvullen, gewonde kippen afmaken, afrasteringen en heiningen herstellen met prikkeldraad, dat we toegewezen kregen en afkomstig was van Spaande ruiters, die dwars over de Holleweg hadden gestaan. We hadden veel te weinig melkvee en daarom heeft vader toen vijftig schapen gekocht. Daarom moesten we het weiland afzetten met vijf strengen n prikkeldraad boven elkaar, anders liepen de schapen even later in het bouwland. Een ongeregelde wereld was het, want de melk moesten we zelf verwerken tot kaas en boter, omdat er nog geen melkrijder was, die de melk op kwam halen. Veel met de omgeving bekende soldaten zochten de velden af, om niet ontplofte granaten te verzamelen en af te voeren. Vijf geweren in de haast achter gelaten in de braamstruiken achter ons huis heeft vader aangegeven en die zijn toen weg gehaald. Vader heeft daar achteraf veel spijt van gehad, want het verzet had ze goed kunnen gebruiken. Je vraagt je af hoeveel granaten er in de meidagen van 1940 op

[pagina 17]
Scherpenzeel wel zijn afgevuurd. Eerst heeft de Duitse artillerie Scherpenzeel beschoten en op 13 mei 1940 heeft de Nederlandse artillerie Scherpenzeel beschoten, om de Duitsers te verdrijven. Volgens verslagen van Nederlandse militairen moeten het er duizenden zijn geweest. Spoedig begon de wederopbouw van Scherpenzeel en omgeving. Er waren 291 boerderijen verwoest, veelal omdat ze in het schootsveld van de Grebbelinie lagen en door de vijand als dekking gebruikt hadden kunnen worden. Militairen moesten de wegen weer vrij maken van obstakels en mijnenvelden ruimen, onder andere bij boerderij ‘De Zevenmorgen’, waar in november 1939 250 landmijnen waren gelegd, omdat een hoek bouwland te hoog was, om onder water te zetten. De soldaten die dit werk deden hadden een wit driehoekje van katoen, 38 x 38 x 38 mm op hun linkermouw. Die soldaten maakten deel uit van de ‘Opbouwdienst’. In januari 1941 verviel dit embleem en werd het de ‘Arbeidsdienst;’, met een eigen uniform. [ . ] Na enige tijd werden de gesneuvelde militairen opgegraven en op de Grebbeberg herbegraven’. 5 [ . ] Noodopvang. In eerste instanties werden de mensen opgevangen bij familie, vrienden, kennissen. Niet verwoeste huizen werden voor de opvang gebruikt, evenals kerken, schoolgebouwen enz .; zelfs kippenhokken en schaapskooien kregen tijdelijk een andere bestemming. Als allergrootste prioriteit werd voorzien in het oprichten van noodverblijven voor mens en dier. Hiertoe werden in allerijl uit alle delen van het land houten barakken aangevoerd, onder andere soldatenbarakken uit Kamp Waterloo en loodsen van de Vliegbasis Soesterberg. Ook materialen uit de verwoeste huizen en de stellingen werden gebruikt om de eerste nood te lenigen. Familie, vrienden, kennissen droegen hun steentje bij. Al in juli 1940 konden de eerste noodwoningen betrokken worden, en eind november had elk gezin onderdak. En naar eigen behoefte werd met veel improvisatie bijgetimmerd. De noodstallen waren eveneens gereed. Met man en macht was er aan gewerkt om deze voor de nakende winter op te kunnen leveren. Maar 17

[pagina 18]
goed ook, de winter van 1940 was berucht om z’n strenge koude, maar met een snorrend houtkacheltje kon men het enigermate behaaglijk, althans vorstvrij houden. ‘luxere’ nood-woning 1945 (JL) Levensonderhoud 1940 Men kon in die noodtijd heel goed in het levensonderhoud voorzien. Men had z’n vee weer terug, weliswaar niet altijd de eigen koeien. En verschillende op reis gezette koeien waren voorshands uit de kudde uitgebroken, of uit heimwee op eigen gezag maar weer naar de boerderij terug gekeerd. Alleen het melkvee was geevacueerd, het kleinvee was gebleven. Achtergebleven noodrantsoenen van het leger werden soldaat gemaakt. Melk was er nog, hoewel de koeien eerst weer op gang moesten komen, eieren voor zover de kippen het overleefd hadden. De melk werd gekarnd, en er was bloem, voorts de ingemaakte of gewekte voorraad, die aan de aandacht van derden (!) was ontsnapt. Armoe werd er in die begindagen

[pagina 19]
nog niet geleden. De tijden waren bovendien anders, men was nog niet zo verwend; de Valleibewoners waren gewoon met ‘gewoon’ tevreden. En er was veel werk te doen, maar het zou de Nederlandse boer niet zijn, als hij bij de pakken neer zou gaan zitten; ach, en de kinderen zagen het allemaal niet zo somber in. De Wederopbouw 1940 De overwegingen, niet zozeer tot schadevergoeding dan wel tot wederopbouw, waren echter van geheel andere aard. In die tijd stonden de boerenbedrijven nog garant voor de voedselvoorziening, en deze moest ‘koste wat het kost’ behouden blijven; ook de Duitsers huldigden dit standpunt. Reeds op 15 juli 1940 werd het Bureau Wederopbouw Boerderijen opgericht. De leiding werd in handen gelegd van de Directie Wieringermeer, onder leiding van ir. R.H. v.Eck. Een voor de hand liggende keuze, aangezien die directie met de drooglegging van de Zuiderzee vanaf 1930 de nodige ervaring met de boerderijbouw had opgedaan. Met de wederopbouw kwam men echter aan een heikel punt. Veel van de verwoeste boerderijen waren van de oude stempel, aangelegd of geërfd met geen andere visie dan die der verre vroede voorvaderen. Weinig comfort, geen stromend water, alleen een pomp, mondjesmaat of geen elektra, een ouderwetse plee zonder spoeling, geen riolering en één keer in de veertien dagen met z’n allen een gezamenlijke wasbeurt in een en dezelfde teil. En wie zou er een keihard werkend en slecht betaald boerengezin uit die tijd op aan hebben durven kijken? De ongelukkige omstandigheden boden de overheid in 1940 al gelijk een unieke kans om het hopeloos verouderde Nederlandse boerenbedrijf drastisch te moderniseren. Maar hoe? Hoe moest men dan, liefst zo snel mogelijk (en niet te vergeten, goedkoop, het is Nederland!) wederopbouwen? (Na 1945 kwamen daar ook nog eens duizenden, door oorlogshandelingen verwoeste boerenopstallen bij). Wederopbouw door middel van standaardisatie? Rekening houden met het streekeigen? Vooral op ambtelijk niveau achtte men dat streekeigen maar vals sentiment; de mening van de boer deed er uiteraard niet toe. Na veel gekrakeel kwam men toch tot een aantal kenmerkende typische streekboerderijen, voor Gelderland zo’n zestal typen. Standaardisatie gold

[pagina 20]
tenslotte vanaf 1946 alleen voor het aantal vereiste woonruimten, zoals benodigde aantal slaapkamers voor het gezin. De indeling van de stallen werd echter aan de vakman, de boer zelf overgelaten. Voor de architectuur koos men voor een eenvoudige, sobere vormgeving, zonder overbodige versierselen; gedetailleerde bakstenen gevels met pannendaken in plaats van riet. Gerefereerd wordt wel aan de architectuur van de Delftse school. De gevel werd gesierd met het bekende fraaie, rijzende wederopbouwleeuwtje, 1940 of de bewoner ingekleurd (JL) 1947. De wederopbouwboerderij. De voedselproductie moest weer op gang komen, en men maakte haast met de wederopbouw. Ook de bezetter had daar grote baat bij, aangezien de invoer van graan vanuit Amerika en Canada stagneerde. Het Bureau Wederopbouw Boerderijen had er meer dan volop werk aan. Het streven was om zo spoedig mogelijk de boerenbedrijven weer productief te maken. Geen sinecure wanneer men bedenkt dat het in 1940 om bijna 300 boerderijen ging, in 1945 zelfs om een totaal van 8.000 boerenbedrijven. In de huidige tijd zou men daar zo’n tien jaar voor nodig hebben, inclusief het gebruikelijke einde- en nutteloze politieke gekissebis. Niet in die tijd; oh zeker, het ging er wel netjes Nederlands bureaucratisch eigen aan toe, maar wel snel; men wist van aanpakken. Eind 1941, begin 1942 waren de nieuwe boerderijen gereed: aanvrage, schadebeoordeling, tekeningen vervaardigen, toetsen van de plannen, aanbesteding, gunning en bouw. Geen oude boerenhofsteden meer, maar voor die tijd ongekend moderne boerenbedrijven.6 De gehandicapte gezinnen konden direct na de oorlogsdagen bij de gemeente formulieren aanvragen voor het opgeven van de schade. Hierop kon men de gegevens invullen van alle geleden schade, verlies, zorgvuldig roederamen 19 40 en Een bijzondere wederopbouwsteen, door

[pagina 21]
gezinsgrootte, de omvang der landerijen en boomgaarden, stuks en soorten vee, en aan de hand van schetsen hoe het erf was ingedeeld. Het Bureau Wederopbouw Boerderijen stelde aan de hand daarvan een schadebedrag vast, waarna de boer of het bureau een architect konden inschakelen. Veel plaatselijke architecten kregen de opdrachten; één belangrijk criterium kregen ze mee, het ontwerp moest bij de streek passen. In 1945 laaide de discussie op over standaardisatie; maar een kleurloze eenheidsworst is gelukkig nooit echt van de grond gekomen. Boerderij te Renswoude, als enige boerderij in de regio hier in de Wieringermeerstijl (JL) De bouwplannen werden ter toetsing en goedkeuring ingediend bij het Bureau. Bij de toetsing werd streng gelet op de goede indeling van de woning, aantal slaapkamers, met name besprolue En soms had de opzichter ’t gewoon te druk; opmerking op ’n tekening van een brandveiligheid – de vele vooroorlogse boerderijbranden indachtig – , stalhygiëne enz. Het streven was hierbij naar efficiente gebouwen, maar wel in een sobere uitvoering. Voorzieningen die als luxe

[pagina 22]
werden aangemerkt, kwamen voor eigen rekening. Zeker na 1945 waren de materialen schaars. Na goedkeuring van de plannen, bestek en inschrijvingen werd het werk gegund. Ook hier weer vonden vele plaatselijke aannemers werk. Het Bureau hield ook controle over de uitvoering van de werkzaamheden. En men toog rap aan de slag. Om een voorbeeld te noemen, in november 1940 werd de aanbesteding gehouden; voorjaar 1941 met de bouw aangevangen (strenge winter!) en al in augustus 1941 kon de boer zijn nieuwe onderkomen betrekken. De financiering werd goeddeels door het Rijk gedragen, aanvankelijk met een eigen bijdrage van 10 – 25%, afhankelijk van de grootte van het boerenbedrijf. In 1945 werd de eigen bijdrage opgeschroefd, waar noodzakelijk werden langlopende, 30 jaar, renteloze leningen verstrekt. Van 1940 trok men ook lering voor het vervolg in 1945. In die eerste jaren maakte men nog gebruik van resterende delen van de bouwwerken, zoals bijvoorbeeld de fundering of opstaande muurgedeelten. Door de inundaties bleken de funderingen dermate doortrokken van vocht dat dit problemen bleef opleveren in de vorm van optrekkend vocht. Bestaande muurgedeelten werden later door de boer zelf vaak vervangen. In 1945 werd daarom van bestaande resten metselwerk geen gebruik

[pagina 23]
meer gemaakt, hooguit misschien van gebikte stenen voor de binnenmuren. Veranderingen ten opzichte van de vooroorlogse situatie. In de openluchtmusea treffen we in het zomerseizoen nog vele oude boerderijen aan. Ze stralen een schilderachtig beeld uit. Ze ogen brandschoon, goed in de verf, binnen knus en gezellig, om zo in te gaan wonen. Maar de harde werkelijkheid was anders, ‘s-winters kil en koud, tochtig, smerig en benauwd, geen enkele moderne voorziening, water uit de pomp, plee zonder spoeling, ongedierte, de stank van mest alom; en niet te vergeten, de bedstee. De nieuwe woningen en stallen zagen er ingevolge het moderne concept van het Bureau Wederopbouw Boerderijen volledig anders uit. Degelijk en doordacht, dusdanig dat deze boerderijen nu, zelfs zeventig jaar na dato, nog steeds een moderne indruk maken. Zoals ’t was: boerderij Zelder uit 1774, in de meidagen verbrand, en het erf (JL)

[pagina 24]
Woning. De muren van de nieuwe woningen werden opgetrokken in spouwmuur tot 2,80+, waarbij de schuine gedeelten in de kamers verdwenen; de verdiepingsvloer als houten balklaag. SIAPRIET Sihipomp Na er ge Gevelaanzicht van een wederopbouwboerder ouderwetse plonsplee werd vervangen door een closet met waterspoeling; handen wassen echter nog wel onder de pomp, handbediend, tenzij een Nortonpomp of geïnstalleerd. Naast de bedstee, was ook verder aan de boerin gedacht. De keuken werd voorzien van voldoende kastjes, het aanrecht standaard op 83 cm + gebracht, en warm en koud stromend Gootdetail met typisch sierelement water. De vloeren strak betegeld, de (uitkraging) wanden afgewerkt met betonemaille. Stallen. Ook van de stallen werden de muren opgetrokken als spouwmuur. De verdiepingsvloeren werden voor de brandveiligheid uitgevoerd in perforavloer of hollebaksteenvloer, opgelegd op de zijmuren en was

[pagina 25]
ondersteund door betonnen balken en kolommen, een type van prefab systeemplaten, gemakkelijk zelf te vervaardigen. Holle, speciaal geprofileerde bakstenen worden op hun kant tot een hoogte van 40 à 50 cm gemetseld, met wapening in de lintvoegen; na harding kunnen de elementen als vloerplaten gelegd worden. Het is een degelijk type systeemvloer, dat nog steeds wordt toegepast. In de zijgevels kwamen grotere ramen, met ventilatieroosters, de binnenmuur strak afgewerkt. het aantal oude en tochtige mestdeuren in de zijgevels kwamen te vervallen of werden tot een minimum beperkt. De oude deeldeuren in de Perforavloer in de stallen Schuifluik naar ventilatiekanaal op de zolder achtergevel waren verdwenen; noodgedwongen daar door de 80 cm lagere verdiepingsvloer de hooiwagens niet meer naar binnen konden rijden. In plaats daarvan kwamen in de zijgevel brede zijdeuren, welke toegang gaven tot een verhoogd gedeelte in de stal, waar de perforavloer was weggelaten, de zogeheten voederruimte, voor het naar binnen rijden van hooi, kuilgras, voer, knollen enz. Om het hooi langszij naar de zolder te brengen werden grote dakkapellen geplaatst. De loopruimte achter de grup werd verbreed, zodat men er goed achter langs kon voor het reinigen van grup en koeien; de gierkelder werd vergroot. En tenslotte voldoende elektriciteit voor de

[pagina 26]
verlichting en voor de landbouwwerktuigen. De zolder met z’n kap is een bijzonder degelijke constructie. Het is een zogeheten Hollands kapspant, welke met een slof op de perforavloer rust. Op de gordingen, 8x18cm, zijn sporen, 5x7cm, hoh 60cm, aangebracht, en opmerkelijk: de ruimten tussen de sporen opgevuld met riet, ‘stopriet’ op de tekening. Daaroverheen de panlatten met de pannen. 8 Maar voor de oude rosmolen (ook wel ‘kar(n?)-molen’ genaamd) voor het karnen was geen plaats meer in de nieuwe opzet. De ‘rieten’ kap Het geheel, zoals trouwens de gehele bouw, oogt nu nog, meer dan 70 jaar na dato, degelijk en robuust. Geen vooroorlogse, maar degelijke naoorlogse kwaliteit. De ventilatie van de stal wordt verzorgd door grote, afsluitbare houten luiken in de perforavloer. Op de zolder rijzen kokers op in metselwerk, vanaf de vloeropening tot in de nok, waar ze aansluiten op de kenmerkende ventilatiekokers op dak. 9 De ventielatiekoker naar de nok (MW) Het kamertie boven de stal voor de boerenknecht Het hooikapel binnen

[pagina 27]
wordt vermeld Opstallen, erf. De situering van de opstallen veranderde drastisch, en niet alleen vanwege optrekkend vocht uit de inundatieperiode. Voor 1940 stond de boerderij met z’n zijgevel naar de weg; nu werd de voorgevel deftig op stand aan de weg gesitueerd. Voór de oorlog stonden de oude bedrijfsdeuren gericht naar de richting, waar zich het meeste land bevond; nu meer dwars daarop. Erf en de zand(modder)paden naar het land werden verhard. De hooibergen kregen stalen roeden met lieren. In praktisch alle wederopbouwboerderijen zijn herinneringsstenen ingemetseld, waarop de opgaande leeuw herrijst uit de vlammen, met als opschrift het jaartal 1940 of 1947. De stenen zijn vervaardigd door de plateelfabriek van Brouwer’s Aardewerk te Leiderdorp. Het jaartal 1947 generatie wederopbouwboerderijen, die in 1945 door de Duitsers, veelal voor de tweede keer, in de as waren gelegd. De herinneringsstenen zijn van gebakken klei en zijn beige – rood/bruin van kleur. De stenen zijn op willekeurige plaatsen aan het gebouw aangebracht. Men kan ze in de voorgevel aantreffen, maar ook wel in de zijgevel naast de hoofdtoegangsdeur. Uiterlijke kenmerken van de wederopbouwboerderij. Vele van de wederopbouwboerderijen zijn in de loop der jaren verbouwd, gewijzigd, aangebouwd en helaas, soms ook gesloopt. Toch zijn de bestaande wederopbouwboerderijen nog te herkennen aan een aantal typische stijlelementen. Ze zijn bijvoorbeeld heel herkenbaar aan hun zadeldaken, met over het algemeen rode verbeterde holle dakpannen. 10 Heel af en toe komt men een stal met een wolfseinde tegen; meestal zijn er geen zijgeveloverstekken aangebracht. De eindgevels worden, waar de goot ophoudt gemarkeerd door uit stekende schouderstukken. Ook werden wel tuitgevels toegepast, zoals dat in de 17e eeuw gebruikelijk was, een vlakke gevel met een schoorsteenachtige doorzetting in het vlak van de gevel tot boven de nok. Boven raam- en deurkozijnen werden ontlastingsbogen aangebracht (segmentboog, strek, rollaag). Vrijwel elk metselverband kon worden toegepast. Als siermetselwerk merken we stroomlagen, uitspringende koppen en muizentanden op. als heropbouwjaar voor die

[pagina 28]
Kenmerkende uitkraging en segmentboog (MW) Het hooidakkapel Zijaanzicht stal met hooidakkapel, ventilatiekokers en inrijdeuren naar de voederruimte Er werden vlechtingen en hanenkammen toegepast, omdat die elementen ook tot deze traditionele, behoudende stijl van bouwen behoren. Ook de afdekplaten op schoorstenen en schouderstukken zijn kenmerkend voor deze bouwstijl. In de wat luxer uitgevoerde boerderijen en huizen treft men detailverfijningen aan in de vorm van aanzet-, sluit-, en hoekblokken, vervaardigd in natuursteen. Schamppalen op de hoeken van de achtergevels dienden, om de hoeken en de goot te beschermen tegen wagens, die te kort door de bocht gingen. Al deze genoemde ambachtelijke metselelementen zijn bij nadere beschouwing terug te zien in de wederopbouwboerderijen en dito huizen. Ook huizen worden hier genoemd, omdat niet alleen boerderijen, maar ook veel burgerhuizen waren vernield door oorlogsgeweld en daarom ook in het kader van de wederopbouw werden herbouwd gedurende de eerste oorlogsjaren.

[pagina 29]
Stal met wolfseind, rechtsonder in de voorgevel de herrijzende leeuw (JL) Typisch bij de stallen zijn de hooidakkapellen aan de zijkant en de ventilatiekokers op het dak. In de nieuwe situatie kon de boer niet meer met een volle wagen de deel op rijden om hooi te lossen; de zolders waren door het nieuwe bouwsysteem te laag komen te liggen. Het hooi moest nu via grote dakkapellen aan de zijgevel binnen worden gebracht. 6c GRESEU2 65 Detail van de zeuning (voergoot voor de varkens) Bedrijfsvoering . De eerste dagen van verwoesting waren vanzelfsprekend voor de getroffen boeren rampzalig, maar met het betrekken van de splinternieuwe wederopbouwboerderijen medio 1941 braken andere tijden aan, althans wat de bedrijfsvoering betreft. De bedrijfsvoering werd inderdaad zoals voorzien door de nieuw-bouw aanzienlijk verbeterd. Kortere en verharde wegen op het erf, woning riant aan de straat, en de grote luxe waterleiding, riolering en elektriciteit. Geen rosmolen meer, maar machines die het werk overnamen. De oude stoffige delen waren verleden tijd, waardoor de

[pagina 30]
melk schoner geproduceerd kon worden. En goed voorbeeld doet volgen, zodat ook de andere boeren de competentie aangingen. Het zal dan ook geenszins verwondering wekken dat de buren later soms met een groen oog van jaloezie tegen hun in de meidagen ’40 zo zwaar getroffen buren opkeken. Graan in plaats van gras. In die oorlogsjaren zat er wel een addertje onder het gras. Duitsland benodigde graan. Met de inval in Rusland gooiden ze tezamen met de Eindoverwinning ook hun eigen glazen in ten opzichte van de graanproductie. De import uit andere landen lag al stil. Dus werden de boeren gedwongen hun grasland te scheuren, en graan te verbouwen. De Crisis Controle Dienst (CCD) controleerde vervolgens bij het dorsen, en noteerde het aantal zakken met geoogst graan. Na de oorlog. Wat is na de oorlog het effect geweest van deze vernieuwing, spoorde het gemoderniseerde bedrijf aan tot efficienter werken dan voor de oorlog? Dat zal zeker het geval geweest zijn gezien alle nieuwe faciliteiten. De moderne voorzieningen lieten de aanschaf en het gebruik van nieuwe machines en technieken toe. De boeren van niet wederopgebouwde boerderijen lieten het er natuurlijk niet bij zitten, en probeerden eveneens hun productie en werkwijze te verbeteren. En wie zal het zeggen, enigszins vilein, in hoeverre daarnaast toentertijd ook de zwarthandel indirect heeft bijgedragen aan de verbetering van het bedrijfsproces en vernieuwing; men denke bijvoorbeeld aan een versnelde aflossing van de schulden, aanschaf van nieuwe apparatuur, nieuwe Tuitgevel (geheel links) met schouderstukken; stal met grote dakkapellen en betonnen ramen met ventilatiesleuven (JL) Stal met ventilatiekokers en groot dakkapel

[pagina 31]
stallen. In die jaren, en nog tot ver in de zeventiger jaren was het platteland een wereld apart, een vreemd gebied ver buiten de steden. Die grens is nu vrijwel volledig vervaagd, mede ook door de gigantische verstedelijking van het eertijds agrarische land. Boer is ondanks de naoorlogse overheid een respectabel ambacht geworden. De wederopbouw heeft daartoe een stevige impuls bijgedragen, al was het maar die eerste aanzet. En natuurlijk barstte na de oorlog, zoals te verwachten volgens goed oud Nederlands gebruik de discussie los over de architectuur. Waren de ontwerpen niet te simpel, van weinig architectonische waarde, zoals sommige critici schreeuwden; met andere woorden konden de wederopbouwboerderijen rücksichlos – men lette op de tragische symboliek van het gebruik van dit Duitse woord – gesloopt worden om plaats te maken voor datgeen, wat men na de oorlog wel architectuur placht te noemen? In deze discussie gaat men volledig voorbij aan de cultuur-historische waarde, noem het gerust cultureel erfgoed. Er is in die moeilijke en zware periode een unieke prestatie geleverd die in de Nederlandse geschiedenis zijn weerga niet kent. Maar werd ook de Grebbelinie zelf niet eertijds verguisd, en zonder enige interesse aan het verval der jaren overgelaten? Slechts haar afgelegen en veelal ontoegankelijke plaatsen heeft de Linie van de ondergang gered; alleen in Amersfoort en Leusden zijn grote delen verdwenen ten gevolge van de ‘onder architectuur’ gebouwde moderne stadsvernielingen, Ten aanzien van dat soort critici is het wellicht passend om een oude volkswijsheid aan te halen: ‘NA de oorlog had iedereen in het verzet gezeten’. Kritiekloos dan maar alles accepteren ?; neen, zeker niet, maar een zeker respect en ontzag de indrukwekkende prestaties die in die zo voor werkelijk Wederopbouwstal aangepast aan nieuwe

[pagina 32]
moeilijke tijden gepres-teerd zijn, zou zeker wel zo betamelijk zijn. En natuurlijk is er in het verloop van al die lange jaren na de oorlog veel aangepast, bijgebouwd en ook verdwenen. Het boerenbedrijf staat nooit stil. De eertijds zo fraaie roederamen zijn soms vervangen door de moderne grote gaten in de gevel (blz.10). Stallen zijn aangepast aan een ander bedrijfsvoering. Hier een prachtig voorbeeld, zoals het ook kan. Op de foto op de vorige pagina zijn de perforavloeren geheel verwijderd ten gerieve van een veranderende bedrijfsvoering. Dat kon uiteraard niet ongestraft; de spanten rustten immers op de vloer, welke in de oorspronkelijke constructie de trekspanning van het spant, de spatkracht, opnam. In de nieuwe toestand zijn trekstangen aangebracht en is een aangepaste oplegging van de spantvoet vervaardigd. De buitenzijde is echter geheel ongewijzigd gebleven, en toont nog de fraaie, ingetogen architectuur en bijbehorende kenmerken van de wederopbouwboerderij in deze regio. Buiten nog als vanouds (zie ook foto’s blz. 25, stalraam en blz. 24, uitkraging) Met bijzondere dank aan de familie Wolswinkel te Woudenberg, die zo welwillend was om ons een rondleiding door hun wederopbouwboerderij te In Scherpenzeel betrof bet 4 boerderijen, namelijk van de families Renes, Druijf, Blanken en de boerderij van de melkrijder tegenover de Hopeseweg aan het Oostereinde. Daarnaast zijn er ook enige boerderijen verwoest door beschieting van de Nederlandse artillerie vanuit de stoplijn Woudenberg – Rhenen Gewijzigd interieur (MW) geven.

[pagina 33]
2 De foto bovenaan bladzijde 11 is genomen vanuit het oostelijke deel van het voorwerk op de Roffelaarsekade. De boerderij op de achtergrond is de Zevenmorgen van de familie Lokhorst. 3 Ook woonhuizen die in het schootsveld stonden werden geruimd, zoals het Beekhuisje op Lambalgen. 4 De soldaat is gesneuveld bij de aanval op fort Fijma. In deze versterking stonden drie mitrailleurs op het Noordoosten gericht. De vijand viel echter in een omtrekkende beweging vanuit het Zuidwesten aan. Een der Nederlandse soldaten, Jaap Stolk uit Rotterdam, wist echter een der mitrailleurs te verplaatsen en op de aanvallers te richten. De Duitse soldaat, welke in het weiland begraven lag, kwam daarbij om het leven. In de binnenvoering van de helm op het kruis stond met pen zijn naam vermeld; maar Johan kon zich die niet meer herinneren. Opsteinde ONY7830139 UTRECHT Cafe Restaurant “De Dennen” #ierse Benf LANG CHT tunterse Betk Hopeseweg Lunterse Beek Hopeseweg Oude Hollering Lunterse Bee” Fort Fijma, een mitrailleurstelling, lag direct ten zuidoosten van de kruising Hopeseweg – Lunterse beek 5 De Duitse gesneuvelden zijn later herbegraven op de Duitse militaire begraafplaats te Ysselstein (Limburg). Diverse Nederlandse oud-soldaten hebben aangegeven later begraven te willen worden bij hun oude strijdmakkers op de Grebbeberg.

[pagina 34]
6 De oude boerderijen stonden eerder veelal zo’n 200 meter in het land. Bij de wederopbouw werden de boerderijen aan de weg gebouwd. Het type Wieringermeerboerderij voldeed niet geheel aan de wensen van de boeren hier. Zo kon er bijvoorbeeld in de stal geen voerwagen voor de koeien langs komen. 7 vL op de tekening is niet de opzichter, maar de aannemer Van Lunteren uit Woudenberg. Deze aannemer was door de boer zelf ingeschakeld. 8 De ruimte tussen de sporen opvullen met riet was geen algemeen gebruikelijke isolatiemethode. Ook werd heraklith gebruikt, en soms werd de kap helemaal niet geïsoleerd. 9 Het kamertje voor de knecht werd de ‘keet’ genoemd. In Achterveld sprak men van ‘kit’. 10 Soms is ook wel een rieten kap toegepast. Bronnen Sophie Elpers. Lezing voor de Vereniging Oud-Scherpenzeel op 27 februari 2007. Gesprekken, archieven en foto’s van Johan Lagerweij (JL en blz.14, 15), Martin Wigtman (MW) en eigen archief. Johan Lagerweij. Hoe leerde ik de Grebbelinie kennen. Wim Buitenhuis. Zij die moesten vluchten. José Huurdeman. Dorpen op drift Martin Wigtman. Vereniging Oud Scherpenzeel Databank voor alle Wederopbouwboerderijen in Nederland: www. meertens. knaw. nl Elisabeth van Blankenstein. Defensie- en oorlogsschade in kaart gebracht (1939 – 1945)

[pagina 35]
BOEKPRESENTATIE “SCHERPENZEEL BLANKEN BAKERMAT” Zaterdagmiddag 31 oktober a. s. is er een reunie van de familie Blanken in Boschzicht. Jaap Werner heeft een boek geschreven over zijn Blankenfamilie: “Scherpenzeel Blanken Bakermat”. Veel nazaten van familie Blanken heeft hij kunnen achterhalen en uitgenodigd aanwezig te zijn bij de boekpresentatie. De Blankens hebben gedurende meer dan anderhalve eeuw, van 1808 tot 1970, een belangrijke rol in Scherpenzeelse samenleving gespeeld. Martin Wassen wiens moeder ook een Blanken was, heeft voor de Blankenreunisten een korte wandeltocht langs de voor de Blankens plaatsen georganiseerd en er is een kleine tentoonstelling van Blankensouvenirs gepland. Er worden 100 tot 150 familieleden verwacht. Het boek over familie Blanken is na 31 oktober 2015 bij hem te koop en kost € 30 incl. verzending. Het eerste exemplaar van het boek wil Jaap Werner uitreiken aan Wim Schimmel. Een echte Scherpenzeler en oud-voorzitter van Vereniging Oud-Scherpenzeel. Jaap heeft Wim Schimmel 50 jaar geleden voor het laatst in militaire dienst en in Scherpenzeel ontmoet. Hij kwam in die tijd in de weekenden bij zijn ouders die aan de Stationsweg 346 woonden in de directeurswoning van de Landbouwschool. Zijn vader was van 1960- 1969 directeur van de Landbouwschool. De familie van mevrouw Werner, de moeder van Jaap, woonde in Scherpenzeel. Haar meisjesnaam was Blanken. Ze was erg blij met de verhuizing in 1960 uit het westen naar Scherpenzeel. Jaap heeft in die periode in en rond Scherpenzeel veel leden van familie Blanken leren kennen. Zijn aandacht ging met name uit naar jongedames als Janneke Verhulst, Ria van der Geijs, Rina en Janny Schinkel. Voor het verzamelen van familiegegevens heeft hij 50 jaar na dato weer contact met hen gezocht. Dat was erg waardevol, gaf een goed gevoel en het was allerhartelijkst. Ook herinnert hij zich Edu Verhulst en Scherpenzeel BLANKEN BAKERMAT historische in Scherpenzeel Cover van het boek

[pagina 36]
Vereniging Oud- Jaap Werner Ed Blanken van Blanken-Ploeg en de oudere garde die hij toen ontmoette, zoals tante To Broeren-Blanken, eierhandelaar oom Dirk Blanken, tante Cor Verhulst-Blanken en tante Adri Schinkel-Blanken. Hij ging soms zaterdags met Bart en Tinus Blanken de melk rondbrengen en ’s avonds bij hen op bezoek om een “meundvol te proaten”. Ook werd Jaap meegenomen naar de familie van der Geijs en Cees Blanken en z’n kuikenbroederij. Jaap Werner vertelt: “Ik erfde van mijn Blankentak en nazaten veel oude foto’s en gegevens, omdat ik daar belangstelling voor had. Ik heb contact gezocht met diverse van mijn neven en nichten, het zijn er 44. Ze waren blij met mijn initiatief om een familiekroniek te gaan schrijven. Ze hebben mij geenthousiasmeerd en verhalen en zaken aangeleverd om het boek te kunnen schrijven. Maar zo’n boek komt natuurlijk nooit af. Ik heb het na bijna 3 jaar werken nu toch maar afgerond. Het begint in 1615 in de Achterhoek en is bijgewerkt tot 2015. Al spoedig nadat ik contact had gekregen met Rina Schinkel, werd ik op het spoor gezet van Martin Wassen. Ik heb direct contact met hem opgenomen. Hij bleek al heel wat gegevens, foto’s en adressen verzameld te hebben van andere Blankentakken en had daaromheen in 2011 een reunie gehouden van zijn “tak” van familie Blanken. Martin is bestuurslid van de Scherpenzeel en zo had ik een mooie ingang naar meer informatie over Scherpenzeel en zijn inwoners. Ik kwam ook Henk van Woudenberg op het spoor die al een genealogie van een deel van de Blankens gemaakt had voor de bijeenkomst in 2011. Ondertussen is de samenwerking met Martin steeds intensiever en plezieriger geworden. Het is prachtig werk zo’n boek te schrijven en zo’n bijeenkomst te organiseren. Ik en anderen hebben er veel plezier aan beleefd”.

[pagina 37]
Jaap Werner LEGENDES EN BIJGELOOF IN SCHERPENZEEL. Dit is het eerste van een aantal korte verhalen over legendes en bijgeloof in Scherpenzeel. Dat een zwarte kat ongeluk brengt en je niet onder een ladder door moet lopen, dat weet iedereen wel en is een wijd verbreid bijgeloof. Maar bijgeloof kon ook een heel lokaal iets zijn. Voor de tijd van de radio en televisie, dus tot ver in de eerste helft van de 20e eeuw, werden de lange winteravonden opgevuld door gezamenlijk gezang, maar ook door bij het open vuur sterke verhalen en spookverhalen aan elkaar te vertellen. Buren, familie of kennissen kwamen dan langs. Op deze manier bleven de verhalen en het bijgeloof in de overlevering. Want ja, de buurman van Jan van Teun van Karel had het toch zelf meegemaakt? Om zomaar eens wat plaatselijk bijgeloof te benoemen : Zwaluwen zijn de vogeltjes van de Heer. Psalm 84: “Zelfs de mus vindt een huis en een zwaluw een nest waarin zij haar jongen neerlegt.” Zwaluwen waren bekend als geluksvogeltjes. In het voorjaar zetten de boeren de achterdeur wijd open en hoopten dan dat de zwaluw op de balken van de deel gingen nestelen. Want wanneer een zwaluw een nestje bouwt in de stal dan gaat er dat jaar geen koe dood. En een zwaluwnestje onder het dak of in je schuur zorgt er ook voor dat de kraamvrouw niet sterft. Jongens haalden vroeger graag vogelnestjes uit. Maar van een zwaluwnestje moest je afblijven. Dat was een grote zonde en je kreeg een pak voor je broek van je vader!

[pagina 38]
Vooral onder de boeren leefde nogal bijgeloof en bijzondere gebruiken. Zo vond men het mooi staan als een paard met het hoofd omhoog liep. De meeste boerenpaarden lopen immers met hun hoofd omlaag. Om een paard met het hoofd rechtop te laten lopen werd de haam (nageboorte) van een veulen zo hoog mogelijk in een boom gehangen. Het liefst een eik, maar een beuk mocht ook. Een haam in een dennenboom dat hielp niet! Als de haam in de boom hing en het veulen er dan onder door liep, hield het zijn hoofd later omhoog. Ook over het begrip nachtmerrie bestond een verhaal. Wanneer de manen van een paard in de war zaten was hij ’s nachts met de nachtmerrie op pad geweest. Deze man/vrouw hield zich dan vast aan de manen van het paard. Wanneer je heel erg naar gedroomd had was ook de nachtmerrie langs geweest Het platteland rond Scherpenzeel bestond tot ver in de 19e eeuw nog veel uit woeste gronden en moerasgebied. In de moerassen kon je ’s nachts lichtjes zien en geluiden horen. Dat waren de Witte Wieven. Je moest dan maken dat je wegkwam, want Witte Wieven fluisterden in je oor de verhalen van een andere wereld. Ook bij de begraafplaats Glashorst kon je Witte Wieven tegenkomen. Witte wieven

[pagina 39]
Als een kind met de helm werd geboren dan moest je dat vlies gauw in het vuur gooien. Men geloofde namelijk dat zo’n “helm” je kon beschermen tegen onheil en vooral soldaten (huurlingen) wilden grof geld hiervoor betalen, het maakte je immers “kogelvrij”! De kans bestond dus dat als je het vlies niet weggooide men het kwam het stelen om voor grof geld te verkopen aan een soldaat. In de schemering en ’s nachts moest je nooit midden op de weg gaan lopen. Het kon dan gebeuren dat je opeens aan de kant gezet zou worden. Er kwam dan een lijkwagen langs om ergens een dode op te halen. Sommige mensen konden die lijkwagen zien en wisten dan wie er dood was gegaan. Soms deed een verhaal de ronde wat pas achteraf kon worden verklaard. Zo liep er eens een boerenknecht ’s avonds van Scherpenzeel naar Woudenberg Plotseling zag hij een heleboel wagen achter elkaar over de weg rollen. Er kwam allemaal vuur en rook uit. De boerenknecht vertelde dit thuis en iedereen dacht dat hij te diep in het glaasje gekeken had. Achteraf zou blijken dat dit verhaal zich afspeelde op de hoogte waar later het station van de Hollands IJzeren Spoorweg Maatschappij zou komen. Wat de waarheid van dit verhaal is kun je jezelf afvragen. Ook in Veenendaal gaat een soortgelijk verhaal de ronde. Als laatste een verhaal wat in 1963 zelfs door het Meertens Instituut is opgetekend en wat verteld werd onder de katholieke bevolking in de omgeving van Scherpenzeel : In Scherpenzeel hadden ze daar in de kerk een Mariabeeldje gevonden. Maar de kerk was al lang niet meer katholiek en ze wilden daar niets meer van Maria weten. Het beeldje werd toen maar zo weggesmeten, in een sloot. Maar de volgende dag stond Maria gewoon weer in de kerk waar het altijd had gestaan. Wat ze ook deden het Mariabeeldje kwam steeds weer terug. Ze konden het niet weg krijgen. Op het laatst hebben ze het beeldje op haar plek laten staan en er een stenen muur omheen gemetseld. Want de mensen uit Scherpenzeel begrepen dat ze het toch niet van die plek af konden krijgen. Er zijn vanuit de overlevering nog wel meer van dit soort vertellingen bekend in/rond Scherpenzeel. Zo schijnt het te spoken bij boerderij Wolfswinkel en staat er ergens een versteende monsterhond. In de volgende afleveringen kunt u hier meer over lezen! Piet Valkenburg

[pagina 40]
OVER SION U ONTFERMEN Terugblik op de kerkbouw van de Gereformeerde Gemeente te Scherpenzeel. Redactie: A. van Hell; R. Methorst; R. Mulder; L. Vogelaar; G. van Weelden. Uitgave van de Kerkenraad van de Gereformeerde Gemeente Scherpenzeel, 2015. De titel “Over Sion U Ontfermen” doet in eerste instantie wat vreemd aan. In een Ten geleide legt de huidige predikant ds. A. Verschuure uit waar de titel vandaan komt. Hij is ontleend aan Psalm 102 vers 7 (berijmd), waarbij de psalmdichter zijn dankbaarheid uit over het feit dat de Heere zich ontfermt over de berg Sion, een van de bergen waarop Jeruzalem is gebouwd. Deze lijn wordt doorgetrokken naar de nieuw gebouwde kerk, die de naam Sionkerk heeft gekregen. In vogelvlucht wordt de ontstaansgeschiedenis van de Gereformeerde Gemeente in Scherpenzeel beschreven. Deze staat al uitvoerig beschreven in het in 1997 verschenen boek Onder Zijn geleide, van W. B. Kranendonk. Door de groei van het aantal gemeenteleden moet de kerk aan de Prinsenlaan vele malen worden verbouwd en uitgebreid. Steeds wordt er naar een interne oplossing gezocht. In 1997 wordt er voor het eerst gesproken over een nieuwe kerk. Het zou tot 2013 duren voordat deze wordt geopend. Zestien jaar van plannen maken, onderhandelen en vooral veel geduld hebben. Want éen ding is duidelijk: de gedrevenheid, de vasthoudendheid en het doorzettingsvermogen van de kerkenraad en de diverse commissies is bewonderenswaardig. Er gaat van alles fout en er zijn veel tegenslagen. Openhartig worden deze zaken benoemd. Maar steeds wordt het geloofsvertrouwen in de goede afloop benadrukt. In 2013 wordt de Sionkerk geopend. Tweemaal wordt iedereen uitgenodigd om te komen kijken: de eerste keer naar de kerk en de tweede keer naar het orgel. De geschiedenis is te uitgebreid om hier kort weer te geven. Ik zou zeggen: ga het boek zelf lezen. Er is een apart hoofdstuk over het perceel waarop de kerk staat, dat van de boerderij Renes. Dit hoofdstuk past precies in de rij van boerderijbeschrijvingen zoals die de afgelopen tijd in ons blad zijn verschenen. Het is vooral een kijkboek geworden. In maar liefst 850 illustraties wordt de hele geschiedenis van de bouw in beeld gebracht. U zult vele bekende

[pagina 41]
en onbekende dorpsgenoten tegenkomen. Want naast de bouwbedrijven en commissies zijn ook de gemeenteleden erg actief geweest. De foto’s zijn voorzien van goede onderschriften. De lay-out van het boek is modern en royaal. Een gedegen en degelijk boekwerk. Maar dat mag van deze kringen verwacht worden. Over Sion U ontfermen En mocht u een stap verder willen gaan en een eredienst van de Gereformeerde Gemeente bij willen wonen, dan kan ik uit eigen ervaring zeggen dat u van harte welkom bent. Even melden bij de koster en u krijgt een mooie plaats toegewezen. Natuurlijk moet u wel rekening houden met de aldaar gebruikelijke dresscode. Nu weer terug naar het boek. U kunt dit interessante boek voor € 27,50 afhalen bij Tom van Hell Fotografie, Rubenslaan 21. Wel even van de voren bellen: 033 – 277 44 45. Henk van Woudenberg x- Ondergetekende, Dhr./ Mevr .: Straat en huisnummer: Postcode + woonplaats: E-mailadres: geeft zich op als lid van de Vereniging “Oud-Scherpenzeel” tegen een contributie van € 15,00 per jaar. X X Handtekening:

  • Privacyverklaring
  • ANBI
  • Jaarstukken
  • Statuten
  • Verwante organisaties
  • Contact

© 2026 Oud Scherpenzeel

Scroll naar boven