Doorgaan naar inhoud
Lid worden?
  • Vereniging
    • Bestuur
    • Lid worden
    • Gegevens wijzigen
    • Documentatiecentrum
    • Nieuwsberichten
    • Agenda
    • Verenigingsbladen
    • Foto’s activiteiten
  • Genealogieën
    • Uitgewerkte genealogieën
    • Geboorten
    • Huwelijken 1812 – 1935
    • Overlijdens
    • Genealogische links
  • Thema’s
    • Huis Scherpenzeel
    • Scherpenzeels Dialect
    • Scarpenzele
    • Historische kaarten
    • Terugblik op …
    • Kerken in Scherpenzeel
    • Winkels
    • Landgoed Scherpenzeel
  • Op de foto
    • Schoolfoto’s
    • Korte verhalen
  • Wandelingen
    • Door het dorp
    • Rondom het dorp
    • Mediatour
  • Oorlogsjaren
    • De laatste getuigen (film)
    • Mobilisatie
    • Scherpenzeel onder vuur
    • Evacuatie
    • Wederopbouw
    • Evacuees
    • Evacuee in Scherpenzeel
    • Bevrijdingsdag
    • Links 2e wereldoorlog
    • Grebbelinie artikelen
    • Links Grebbelinie
  • Contact
YouTube
Facebook
Lid worden?
YouTube
Facebook
  • Vereniging
    • Bestuur
    • Lid worden
    • Gegevens wijzigen
    • Documentatiecentrum
    • Nieuwsberichten
    • Agenda
    • Verenigingsbladen
    • Foto’s activiteiten
  • Genealogieën
    • Uitgewerkte genealogieën
    • Geboorten
    • Huwelijken 1812 – 1935
    • Overlijdens
    • Genealogische links
  • Thema’s
    • Huis Scherpenzeel
    • Scherpenzeels Dialect
    • Scarpenzele
    • Historische kaarten
    • Terugblik op …
    • Kerken in Scherpenzeel
    • Winkels
    • Landgoed Scherpenzeel
  • Op de foto
    • Schoolfoto’s
    • Korte verhalen
  • Wandelingen
    • Door het dorp
    • Rondom het dorp
    • Mediatour
  • Oorlogsjaren
    • De laatste getuigen (film)
    • Mobilisatie
    • Scherpenzeel onder vuur
    • Evacuatie
    • Wederopbouw
    • Evacuees
    • Evacuee in Scherpenzeel
    • Bevrijdingsdag
    • Links 2e wereldoorlog
    • Grebbelinie artikelen
    • Links Grebbelinie
  • Contact

Verenigingsblad 2008-5

📖 Verenigingsblad 2008-5

Gezocht in ons verenigingsblad?

Op deze pagina vindt je informatie uit verenigingsblad 2008-5 die via (externe) zoekmachines wordt gevonden. Wil je het volledige artikel in de oorspronkelijke vorm lezen? Klik dan op de blauwe knop naast de tekst om direct naar de oorspronkelijke publicatie in het verenigingsblad te gaan.

De tekst uit verenigingsblad 2008-5

[pagina 3]
Onder granaatvuur in “Jan’s Niemandsland” Dagboek van de laatste oorlogsdagen in Scherpenzeel Geschreven door J. W. Bakker (bewerkt door Hein Koudijs)
[pagina 4]
Voorwoord Tijdens de ledenvergadering in februari dit jaar heeft het bestuur van de Vereniging Oud-Scherpenzeel beloofd u in het kader van haar 40-jarig jubileum een boekje aan te bieden. De bewerking heeft even geduurd maar nu ligt het voor u: “Onder granaatvuur in Jan’s Niemandsland “. Het is een dagboek van de heer Jan Willem Bakker, waarin hij de laatste dagen van de oorlog in 1945 beschrijft. Hij beschrijft de gebeurtenissen zoals hij deze heeft ervaren in Scherpenzeel, met name in de Nieuwstraat (toen ook wel Knaap- of Knopstraat genoemd), waar hij woonde. Tot 1960 behoorde de Nieuwstraat officieel tot de gemeente Woudenberg, doch de bewoners daar voelden zich echte Scherpenzelers. Het is in meerdere opzichten een interessant boekje over hoe men ruim 63 jaar geleden dacht en leefde, maar vooral hoe de laatste oorlogsdagen door de Scherpenzelers werd beleefd. Ik wens u veel leesplezier. Namens het bestuur van de Vereniging Oud-Scherpenzeel, Wim Schimmel, voorzitter. VERENIGING OUD SCHERPENZEEL Qud-Scherpenzeel” HET DOCUMENTATIECENTRUM Adres: ‘Het Koetshuis’, Burg. Royaardslaan 5, Scherpenzeel. VERENIGING OUD SCHERPENZEEL


[pagina 5]
Inleiding In tijden van nood, tijden van onzekerheid, gevaar en angst is het niet ongebruikelijk dat mensen hun belevenissen en ervaringen op schrift stellen. Dikwijls doen zij dat zonder medeweten van anderen en daarmee is dit een getrouwe weergave van datgene, wat de schrijver persoonlijk heeft ervaren. Veelal gebeurt dit in de vorm van een dagboek, waardoor er een nauwkeurig beeld geschetst wordt van hetgeen rondom de schrijver plaats vond. Onlangs is, min of meer bij toeval, nog een dergelijk dagboek tevoorschijn gekomen. Het beschrijft op indringende wijze het dagelijkse leven van een aantal bewoners in en om de toenmalige Knopstraat, nu Nieuwstraat, in Scherpenzeel (Gld), in de periode van 17 april tot en met 10 mei 1945. Onophoudelijk kanongebulder, ontploffende granaten, beschietingen en bombardementen door geallieerde jagers. Geen elektriciteit, geen telefoon, dagenlang zonder water, en slechts enkele uren per dag gas. Fietsen, auto’s, paarden, wagens en vee, die door de bezetter werden gevorderd. Spertijd, die de bewoners slechts toestond zich in het openbaar te bewegen van 8 tot 9 en van 17 tot 18 uur. Verplichte verduistering gedurende de avond en nacht. Deed je dat niet, dan liep je het risico dat er op je ruiten werd geschoten. Dat was de sfeer waarin de laatste dagen voor de bevrijding in Scherpenzeel werden doorgemaakt. Tragische en zinloze dieptepunten waren onder andere het opblazen van de toren van de Ned. Hervormde kerk en van de molen, slechts enkele dagen voor de bevrijding. Veel bewoners ontvluchtten in die periode huis en haard en zochten hun heil in veiliger oorden. Anderen verkozen te blijven om have en goed, ondanks alle gevaren en ontberingen, niet in de steek te laten. Veelal hebben zij in kelders of op andere vermeende veilige plaatsen de nachten doorgebracht. Ondanks dit – naar onze huidige maatstaven – miserabele bestaan, weet de schrijver toch hoop te putten uit zaken als vriendschap, saamhorigheid, maar vooral uit een diepgeworteld godsdienstig besef. 5

[pagina 6]
even wennen aan die Gemobiliseerde soldaten voor de Scherpenzeel in de Tweede Wereldoorlog Al voordat de Tweede Wereldoorlog een feit was, werd het dorp Scherpenzeel geconfronteerd met de vele gevolgen die dit met zich mee zou brengen. Nadat op 28 augustus 1939 de volledige mobilisatie was afgekondigd begon Scherpenzeel al snel vol te stromen met gemobiliseerde soldaten. Er ontstond in het anders zo rustige dorp op 01 september 1939 zelfs een verkeerschaos, doordat vele militaire transporten het dorp passeerden en de wegen niet ingesteld bleken te zijn op dat vele verkeer. Ongeveer 3000 soldaten werden in Scherpenzeel ingekwartierd en zouden daar opeens het beeld van het dorp gaan bepalen. Veel van die soldaten kwamen uit Rotterdam en de Scherpenzelers moesten best wel “stadsen”! Veel van de soldaten werden bij boeren ingekwartierd en al snel zou er tussen de soldaten en boerenfamilies een hechte band ontstaan. Om de vele soldaten te kunnen vermaken verrees in Scherpenzeel een heuse bioscoop: naast de ‘Hertog van Gelre’ wordt een noodgebouw opgezet met de naam ‘Mobiles’. En Scherpenzeelse standerdmolen. in november 1939 zette het circus ‘Kronenburg’ zijn tenten op aan de Smidssteeg (de huidige Willaerlaan). De oude Grebbelinie werd weer in gebruik genomen. Soldaten, maar ook burgers uit het westen van Nederland (in het kader van de werkverschaffing) gaan volop aan de slag met het opknappen van de oude linie en de stellingbouw. De vele loopgraven worden vooral

[pagina 7]
met de hand uitgegraven. De ingebruikname van de linie hield ook in dat de eerste offers moesten worden gebracht, want het omliggende land werd geïnundeerd. De daar wonende boeren moesten hals-over-kop verhuizen en boomgaarden werden gekapt om vrij schootsveld te kunnen krijgen. Voor de boeren hield dit in dat ze opeens geen bedrijf meer hadden, maar bij de gemeente hun hand moesten ophouden en van een uitkering moesten leven. Dat was voor velen een pijnlijke ervaring. De winter van 1939 – 1940 werd een ongekend strenge winter. Het ondergelopen gebied vroor dicht en de soldaten moesten met man en macht aan de slag om het ijs kapot te hakken en te zagen. Nadat de oorlog daadwerkelijk uitbrak, werd op 10 mei 1940 bekend gemaakt dat de gehele bevolking van Scherpenzeel moest evacueren. De plannen hiervoor lagen al gereed en de ruim 2000 inwoners zouden naar de plaatsen Winkel en Wieringerwaard in Noord-Holland vertrekken. Sommigen zouden de reis met eigen vervoer of een vrachtwagen maken, maar de meesten gingen met de trein vanaf het toenmalige station Woudenberg-Scherpenzeel. De treinen vertrekken pas na middernacht en er volgde een spannende reis door het donker, waarbij de vliegtuigen af en toe laag over de treinen gierden en het afweergeschut in de verte te horen was. Men komt ongeschonden aan in Noord-Holland waar een ieder bij volstrekt onbekenden voor een onbekende periode mocht gaan logeren. In Scherpenzeel is het ondertussen erg stil geworden in het dorp, maar al snel zou daar op 11 mei 1940 de oorlog in alle hevigheid losbreken. Diverse boerderijen werden door het Nederlandse leger in de brand gestoken om een vrij schootsveld te creëren en de Pothbrug, de Broekerbrug, de Lambalgerbrug en de Davelaarsbrug werden opgeblazen om de opmars van de Duitsers tegen te houden. Ondertussen rukte op 12 mei de 22e Divsie van de Wehrmacht en het 366e Regiment Infanterie direct naar Scherpenzeel op, waar op 13 mei een confrontatie plaats zou vinden met de verschillende Nederlandse Regimenten der Infanterie

[pagina 8]
grootste deel de was De veel dorp bleken veel die zich hadden ingegraven in de Grebbelinie. Over en weer vonden beschietingen plaats met artillerie, wat in Scherpenzeel voor een gigantische schade zorgde. Op een gegeven moment trokken de Duitsers vanaf onder andere de Oude Barneveldseweg en de Marktstraat het dorp in en werd Scherpenzeel door de Duitsers bezet. De strijd was echter nog niet afgelopen en er vonden volop artilleriebeschietingen plaats op de Grebbelinie tussen de Pothbrug en de Lambalgerbrug. In de avonduren krijgen de Nederlanders het bevel om zich terug te trekken en op 14 mei weten de Duitsers door te rukken naar Woudenberg. Zoals bekend werd er op 15 mei 1940 gecapituleerd. In Scherpenzeel bleken de verwoestingen massaal te zijn. Er wordt wel eens gezegd dat in Scherpenzeel procentueel meer woningen werden verwoest dan in het gebombardeerde Rotterdam. Vooral de Dorpsstraat en het Holevoetplein moesten het ontgelden. Op 27 mei 1940 zou het van Scherpenzeelse bevolking terugkeren in het dorp. De bende die ze daar aantroffen onbeschrijfelijk. meeste huizen bleken te zijn leeggeroofd en de inventaris vernield. De boeren hadden de meeste schade geleden: boerderijen waren afgebrand, stonden onder water, het vee was spoorloos en het land was onbruikbaar door de vele stellingen. In het woningen te zijn gebombardeerd of afgebrand en veel bepalende gebouwen, zoals het nieuwe gemeentehuis,

[pagina 9]
Hotel Prins, de woning van burgemeester Hoytema, de kleuterschool en Hotel De Witte Holevoet waren veranderd in ruïnes. Er bleken maar liefst 29 woningen volledig verwoest en 262 woningen hadden in meer of mindere mate ernstige schade opgelopen. Al in 1940 werd voortvarend een “bouwbureau Scherpenzeel” opgericht ten behoeve van de wederopbouw onder leiding van de ingenieur J.A. Ringers. De firma Heyerink uit Utrecht zou als aannemer de bouw daadwerkelijk uitvoeren en met maar liefst 200 bouwakkers werd er gewerkt aan de wederopbouw. In juni 1941 kwam het eerste pand gereed: de bakkerij Van Engelenhove aan het spiksplinternieuwe Plein 1940. Het Polygoonjournaal zorgde ervoor dat Scherpenzeel hierdoor landelijk in het nieuws kwam. De wederopbouw duurde nog tot eind 1941; het opruimen van de stellingen in de Grebbelinie zelfs nog tot begin 1942. Nieuwbouw van de woningen aan het Plein 1940. Ondertussen kwam het gewone leven in Scherpenzeel weer langzaam op gang. De Scherpenzelers hadden het voordeel in een overwegend agrarische omgeving te wonen, waardoor de eerste levensbehoeften wat minder schaars zouden zijn dan in bijvoorbeeld de steden in het westen van Nederland. Toch zouden veel produkten “op de bon” komen, zoals kleding, tabak en brandstof. Ook zouden later tijdens de oorlog andere maatregelen

[pagina 10]
en gebeurtenissen het leven in Scherpenzeel verder beïnvloeden. Naarmate de oorlog vorderde begonnen de Duitsers vervoer- middelen zoals auto’s en fietsen, maar ook paarden te vorderen. Diverse Scherpenzeelse gezinnen moesten lijdzaam toezien dat zij Duitse soldaten ingekwartierd kregen. Begin 1943 kwam een groep evacués uit Scheveningen aan in Scherpenzeel die tot het einde van de oorlog in ons dorp zouden verblijven. Ook werd de arbeids- dienst verplicht gesteld en werden de mannen opgeroepen voor tewerkstelling in Duitsland. Zij die niet gingen moesten onderduiken. Langzaam maar zeker deed ook de verzetsbeweging zich gelden en ook vonden Joden een onderduikadres in Scherpenzeel. De winter van 1944 – 1945 bleek ongewoon streng te zijn. De Duitsers waren begonnen met het opnieuw inrichten van de Grebbelinie en ook hier moesten mannen verplicht aan het werk. Zelfs groepen Italiaanse en Tsjechische krijgsgevangenen werden bij Scherpenzeel en Woudenberg aan het werk gezet aan de linies. Steeds meer Duitse troepen werden in het dorp ingekwartierd en ook vonden er weer inundaties plaats. Vanuit de hongerende steden in het westen kwamen mensen de lange afstand te voet afleggen in de hoop in het dorp nog wat te eten te vinden. Bij Hotel De Witte Holevoet klopte men nooit tevergeefs aan voor een kom soep en bij slager Drost aan de Holevoet werd een gaarkeuken ingericht. Ondertussen begonnen langzaam maar zeker de geallieerde legers op te rukken. Al in december 1944 is Nederland vanuit het Zuiden tot aan de Rijn bevrijd. Op 23 maart 1945 werd de Rijn over gestoken en via oostelijk Nederland komt men richting de Gelderse Vallei. Als op 14 april Arnhem is bevrijd rukt een Canadese tankdivisie over de Veluwe op richting Lunteren en op 17 april valt Barneveld in geallieerde handen. Het bevrijdingsleger staat nu voor Scherpenzeel en de Grebbelinie, die door de Duitsers is versterkt en wordt bemand. In deze “setting” vinden de gebeurtenissen plaats, die hierna in het dagboek van Jan Willem Bakker worden beschreven.

[pagina 11]
Onder granaatvuur in ‘Jan’s Niemandsland” Wanneer men de landkaart opzoekt om de naam “Jan’s Niemandsland” te vinden, zult ge dit zeker vergeefs doen. En toch, al is het niet de naam, het plekje grond toch zeker. Ze ligt in de Gelderse vallei. Rondom omgeven van bergen. Gaat men naar het oosten, westen of zuiden, aan bergbeklimming ontkomt men niet. Zo ook als men van de reis terugkeert over de bergen en daalt men tot dit plekje af. Komt men meer uit het zuidwesten, uit bijvoorbeeld Leersum en men zoekt vanaf deze berg deze plek, ge ziet aan de rand van het bos de eeuwenoude kerktoren en iets meer naar links de oude graanmolen, waarover de Hoekse en kabeljouwen gingen twisten. Beiden een sieraad voor het dorp, die de jaren trotseerden Het is het oude Scherpenzeel. Hoe men aan deze naam komt, willen wij u in het vervolg meedelen. Bijna vijf jaren heeft de oorlog gewoed en nog geen beslissing gebracht. Vanaf deze plaats volgen wij de krijgsverrichtingen in de Betuwe, althans op het gehoor af. Nacht en dag horen wij het bulderen van de kanonnen in zijn optrekken, richting Arnhem. Duizenden vliegtuigen trekken over ons heen, om de vijand in eigen land te bestrijden, of hulp te verlenen aan de fronten. Dinsdag, 17 april Langzaam maar zeker worden de fronten doorbroken en de Rijn overgestoken. Een deel van het leger gaat Duitsland in, het andere gaat over Arnhem, via Apeldoorn de Veluwe over tot op 17 april het bericht tot ons overkomt: Barneveld is al genomen. De Canadezen zijn er reeds aangekomen. Het scheen voor ons eerst ongelooflijk en toch bleek het waar te zijn. De duitsers trekken op Scherpenzeel aan, een deel hiervan trekt door onze straat (Nieuwstraat). Wat een armoedige en hopeloze

[pagina 12]
bende; op boerenwagens, op karren met wandelwagentjes, kruiwagens, enz., om nog wat van hun hebben en houen mee te nemen. Is dat nu dat sterke duitse leger, zo vragen wij mekaar af, dat in 1940 onze grenzen binnentrok? ’t Is één vluchtende bende naar de vertakte Grebbelinie op Lambalgen om nog een schuilplaats te zoeken om enige tegenstand te kunnen bieden. We kijken de stumpers na, die als woestelingen gedurig ons voorbij vliegen. “Opzij, opzij”, hoort men schreeuwen; er waren veel Hollanders bij de verraderlijke SS. Met dit alles wordt ook de spanning bij ons groter. Wij houden ons gekleed en gaan zo allen slapen in de voorkamer. Twee ontploffingen zeggen ons dat de brug aan de Brinkkant is opgeblazen; stukken van de bommen komen bij ons huis neer. Salvo’s klinken door de lucht. duitsers trekken in en uit ons dorp. Verder deze dag geen bijzonderheden; alleen de spanning is toegenomen, wat staat te gebeuren. Knopstraat Oude ansichtkaart van de Nieuwstraat, toen nog Knopstraat geheten. SCHERPENZEEL

[pagina 13]
Woensdag, 18 april In de morgen hoort men steeds overal salvo’s en opblazingen van bruggen. Ook de Potbrug moet het ontgelden, zware ontploffingen worden gehoord, alles dreunt en beeft en zijn we van de buitenwereld afgesloten; ook gescheiden van onze kinderen en ook van Arend en Wil1 met hun kinderen. Op deze dag in de avond rond zes uur, zou er een gezamenlijk bid- uur worden gehouden in de Hervormde Kerk of het God mocht behagen ons te verlossen van onze vijand. Deze kan niet doorgaan2. Gelukkig kan de bede in het persoonlijk- en huiselijk leven niet verhinderd worden. Zo eindigt ook deze dag in spanning en houden onze kleine kelder ledig, indien het erger wordt en we leggen ons als voorheen, gekleed in de voorkamer ter ruste. Donderdag, 19 april Al vroeg nieuwsgierig wat deze dag ons zal brengen, horen we al spoedig dat Amerikaanse3 tanks ons dorp naderen; ja toch tot aan het dorp en zich dan ook weer terugtrekken. Rondom wordt het geschut gehoord. Ook de brug bij Lambalgen, op het Broek en het Vliet worden opgeblazen. Een uitweg is nog vrij naar Barneveld. Nieuwsgierig gaan velen deze kant uit om de Tommy’s te zien. Maar ook om zich te goed te doen in Barneveld. Brood, eten en cigaretten zijn daar in overvloed. Een leger jonge- en oude mannen en vrouwen, beladen met brood, anderen weer met cigaretten. Het wordt een handel op grote schaal, want aan alles is hier behoefte. Alles trekt ook deze kant op om melk, die nu genoeg te krijgen is. Ook To4 sjouwt er op uit en we kunnen ons gelukkig nog eens te goed doen aan een heerlijk bordje pap van volle melk. Zo eindigt deze dag met zijn vele beslommeringen en we leggen ons als gewoon te slapen. 1 Zoon van de schrijver: Arend Bakker met zijn vrouw Wil/ Willie / Willy. 2 Vermoedelijk in verband met de spertijd. 3 Wellicht werd er gesproken over Amerikaanse tanks, maar in werkelijkheid waren dit de Engelsen met Shermantanks. 4 To is een dochter van de schrijver, getrouwd met Henk van Ede.

[pagina 14]
Vrijdag, 20 april Nauwelijks krijgsverrichtingen. Voorposten van beide partijen gaan op verkenning uit en komen in botsing. Telkens hoort men het knallen door de lucht. Overal gaan boerderijen in vlammen op, ook aan de Potbrug die van Doornebal en van Rhenen. Nieuwsgierig waar Arend en Wil zich bevinden, ga ik om negen uur op onderzoek uit. Daar de straatweg versperd is door afgezaagde bomen, ga ik over Glashorst en bereik de Voskuilerweg. Gelukkig tref ik hier boeren aan, die gaan kijken naar hun verbrandde boerderijen; deze volg ik maar, want men moet voorzichtig zijn met de landmijnen. De boerderij van van Rhenen staat nog volop te branden. Arend zijn huis geeft een treurige aanblik; door het springen van de brug is het erg gehavend en alle pannen zijn van het dak. Ik kan het niet van nabij benaderen, want de brug is weg en de linie is door de duitsers bezet. Hier informeer ik en hoor van mevrouw van der Most5, waar Arend ook meubels had geborgen, dat ze met hun kinderen bij Willemse aan de Brinkkant zijn. Dat geeft wel enige gerustheid, doch zijn van hen gescheiden. Zo keer ik weer huiswaarts en daar wacht me een verrassing. Bij alles wat uit Barneveld kwam, zijn ook de cigaretten en we roken de eerste sigaret en vooral Henk6 is in zijn nopjes. Doch tegen de avond wordt het spannend. De granaten vliegen vanuit Barneveld over ons heen op de duitse linies en ploffen achter de Vierzinnen7 neer. Nu wordt het angstiger en maken we gebruik van onze kleine kelder. Op een hoopje zitten we bij elkaar hierin neer. Als het minder wordt, leggen we ons weer gekleed in de voorkamer neer. We werden door de Heer gespaard en mochten de morgen bereiken. worden we wakker, of horen rondom ons 5 Mevr. V. d. Most woonde aan de Voskuilerdijk. 6 Schoonzoon Henk van Ede. 7 Een dwarsstraat aan het eind van de Nieuwstraat.

[pagina 15]
19898 De boerderij van de familie Van Rheenen – die in mei 1940 al een keer werd verwoest en nieuw werd opgebouwd – werd in april 1945 opnieuw door de Duitsers verwoest. Zaterdag, 21 april In spanning wachten we op deze morgen, wat staat te gebeuren. De trek naar Barneveld wordt groter voor de handel, doch ook velen maken zich gereed om te vertrekken, om onder het vuur uit te komen en een veiliger plaats te zoeken in de richting Barneveld. Wij blijven thuis, wij stellen ons onder de hoede des Heeren, in de wetenschap, dat zonder Zijn wil, ons niets kan gebeuren, doch ’s avonds liggen we opnieuw onder zwaar granaatvuur. Bij de velen, die vertrokken zijn, behoort ook Thijs van de Wetering met familie. Hij heeft aangeboden aan Henk zijn Moeder, om hun huis met een ruime goede kelder, waar wij gebruik van kunnen maken, te betrekken. Het vuren rondom wordt sterker gehoord, de spanning groter. Op dit aanbod gaan we in, om de middelen te gebruiken, die ons worden aangeboden en besluiten om Zondagmorgen zes uur de bedden klaar te zetten en over te brengen. Zo gaan we weer ter ruste en waken tot we de morgen weer mochten bereiken van de 22ste april.

[pagina 16]
Zondag, 22 april Reeds vroeg is alles in beweging, zes uur, want vroeger mocht het niet®. Onze vluchtkar wordt tevoorschijn gehaald, de bedden enz. opgeladen en overgebracht naar van de Wetering. In de kelder wordt het één grote slaapplaats, fijn in orde. Moeder9, Jo10 en Willie gaan al vast een poosje in de nieuwe slaapplaats rusten. To en Henk voor het eerst en ook zelf mogen ons naar de kerk begeven om ons te stellen onder de verkondiging van Gods woord. Ds. Kouwenhoven, die tijdelijk zijn dienstwerk onder ons verricht, heeft juist het heilig Avondmaal voorbereid. Ook ’s avonds zal er bij ons nog dienst zijn. In de Hervormde Kerk alleen ’s morgens. Onder de dienst11 wordt een grote knal gehoord; alles schudt. Wat is er gebeurd? Mevrouw Klei, die al geruime tijd in de pastorie vertoeft, komt de kerk binnen met een ontstellende mededeling. De toren, onze aloude schone toren, is door de duitsers opgeblazen en ligt met gedeeltelijk de kerk, als een kaartenhuis inéén. Onrust in de kerk en wordt de dienst hierdoor beëindigd. Velen gaan eerst een kijkje nemen. Wat een treurige aanblik. Een puinhoop, die schone toren. Overal stukken en brokken, verspreid door het dorp en veel huizen uit elkaar geslagen; de kerk onbruikbaar. Dat is het werk van de duitsers, die er zo prat op gingen, overal de kerken te sparen. Zo gaat deze Zondag voorbij, nalatende de sporen van het gewelddadig oorlogsvernielen. In de namiddag wordt de strijd om ons dorp heviger en tegen de avond suizen de granaten om ons heen. Steeds erger horen we het afschieten en ontploffen. “Vlug in de kelder”, roept er één van ons. In overhaast dalen we allen de trap af. Vijftien, groot en klein, in getal. Moeder To en ik zelf, ook Jo, Henk en Willy. Henk, zijn moeder, Timmer, Jup Timmer12 en zoontje. 8 Vermoedelijk in verband met de spertijd. 9 de vrouw van de schrijver : Johanna van Beek. 10 Jo is een dochter van de schrijver. 11 Deze dienst werd in de Eierhal aan de Marktstraat gehouden. 12 Jup Timmer : een evacué uit Renkum.

[pagina 17]
Ook Arie Inkenhaag13 met vrouw Jo, zoon Gert en dochter Jopie zijn hier. Ook hebben we Neeltje Veenvliet14 als nachtlogé. In grote haast vliegen we de kelder in, eerst vrouwen en kinderen, dan volgen wij. In de haast een plaatsje gezocht in de duisternis, doch gelukkig is er een zoeklamp aanwezig en kunnen we bij het licht vaststellen, hoe wij en met wie wij verkeren. Zo goed mogelijk leggen we ons ter ruste. De N. H. Kerk, door de Duitsers op 22 april 1945, tijdens de zondagse kerkdienst, opgeblazen. Van beide kanten, met de benen gekruist over elkaar, op een klein plekje. Henk heeft een best hoekje getroffen en slaapt door alles heen. Erg rustig is het niet; dan deze, dan gene van de kleinen komen in de knel en laten zich horen. Ook onder de groten is het erg onrustig. Doch wij mochten zo de nacht doorbrengen, slapende en wakende, onder het vliegen der granaten, die ook dicht bij ons insloegen, waardoor het huis van Schimmel gehavend wordt, slecht enkele meters van ons vandaan15. Doch wij bleven gelukkig gespaard en mochten de morgen van 23 april weer beleven. 13 Arie Inkenhaag was kruidenier aan het Holevoetplein 292. 14 een buurvrouw. 15 in werkelijkheid betreft dit een afstand van ongeveer 70 meter.

[pagina 18]
Maandag, 23 april Als gewoonlijk erg benieuwd, hoe de toestand zich heeft ontwikkeld. Doch we hebben weinig tijd om de toestand op te nemen. We mogen buiten zijn van acht tot negen uur ’s morgens en van vijf tot zes uur ’s avonds. In die tijd moet alles geregeld. To en wie maar kan, sjouwt de boer op om melk. Deze is er nu genoeg te krijgen. De boeren kunnen geen melk afleveren aan de fabriek en worden gul om het aan particulieren te verkopen. De overigen blijven thuis in afwachting van straks een heerlijk bordje pap met volle melk. In de tussentijd bereikt ons het bericht dat de Glindhorst is bevrijd van de duitsers. Zou de Heere de gebeden verhoren, die dagelijks overal, ook hier, worden opgezonden? Canadezen en Engelsen bereiken reeds ons dorp met tanks, enz., tot aan de Markstraat, doch keren dan ook weer terug. Het zijn slechts verkenningen, die ze uitvoeren, om de vijand te bespieden, waar hij zich ophoudt. Onder deze omstandigheden komt er toch voor ons enige verademing en zo is deze dag weer ten einde. Inkenhaag leest Psalm 23: de Heere is mijn Herder enz . Voorzeker een gepaste Psalm, onder de leiding van de opperste Herder, veilig voor allen, die hem vrezen. Al gaat dan hun weg door duistere dalen, Uw stok en staf vertroosten mij. Zo dragen we elkaar op in de gebeden met dank in ons hart voor de sparende hand des Heeren, tot op deze dag toe. Zo dalen we weer af naar de kelder om ons ter ruste te leggen. Met de benen gekruist over elkaar, liggen we warm en al horen we telkens knallen om ons heen en het slapen bij tussenpozen geschiedt, onder de bewarende hand des Heeren, mogen we de morgen van 24 april weer beleven.

[pagina 19]
Huize van de Wetering in de Knopstraat (nu Nieuwstraat), met v. l.n. r. eigenaar Thijs van de Wetering en Arie, Jo, Gert en Jopie Inkenhaag, ca. 6 jaar na hun nachtelijk kelderverblijf.

[pagina 20]
Dinsdag, 24 april Elke dag wordt de spanning groter. Steeds gaan we na naar welke kant de granaten worden afgevuurd en horen ook welke richting ze uiteen spatten. Het komt steeds naderbij. De salvo’s vanuit Barneveld, op de Grebbelinie en verderop tot de berg, maar ook van deze kant op Barneveld. Zo kruisen de granaten over ons heen. Welke route zal genomen worden? Canadese tanks dringen door tot de gasfabriek16. Het zijn slecht voorposten. Ook de duitsers sluipen langs onze huizen met het geweer in de aanslag, in de richting van het dorp. Moeder, Henk en Jo blijven bij van de Wetering. To, de familie Timmer en ikzelf zijn tussen acht en negen uur even overgelopen naar ons huis, waar men telkens verlangt even een kijkje te nemen. Doch we zijn te lang gebleven in ons huis; de duitsers schuifelen reeds weer langs de huizen en we kunnen niet meer terug. Juffrouw Timmer is zo vrij door het raam te roepen om te mogen overlopen naar de schuilkelder. Het korte antwoord is: ” Met hoeveel?” ik sta achter Juffrouw Timmer en steek m’n hand op: “Vijf”. “Vlug dan”, krijgen we ten antwoord. We pakken onze tassen, doch aan het hek gekomen is er juist in het voorbijtrekken een officier: “Wat moet dat?”, klinkt het op norse toon. “Naar de schuilkelder”, antwoorden we. ” Toch geen terroristen?”, klinkt het andermaal. To wacht geen antwoord af van de duitsers; ze is reeds doorgegaan. Ook wij gaan, nadat ons werd toegeroepen: “Snel”. We sluipen langs de huizen en mogen zo elkander weer ontmoeten. In zulke omstandigheden horen we ook dat alles naderbij komt en ook bij ons groter spanning. Timmer en vrouw hebben in Renkum reeds meer meegemaakt en kunnen al beter op het gehoor af enige conclusies trekken hoe het verloop is. Voorposten van de Canadezen zijn al in ons dorp geweest en hebben bij burgers al melk gedronken. Een flink leger staat klaar bij het voetbalveld en schietterrein met tanks enz. Elk berichtje wordt met blijdschap – al is het dan ook in spanning – ontvangen. Wij mochten ook deze dag weer ten einde brengen, lazen samen Psalm 42, droegen elkander op aan de troon der genade in de wetenschap 16 Ter hoogte van de Gaslaan-Wilgenhof.

[pagina 21]
ons te bevinden onder de hoede des Heeren, zonder wiens wil ons niets gebeuren kan. Zo dalen we weer af in de kelder en leggen ons ter ruste. “Morgenvroeg”, zegt Timmer, “zijn we Engels”. “Zou het?”, zegt een ander. Nog enig geschuifel wordt vernomen en dan gaat de grote zoeklamp uit. Deze heeft Timmer altijd bij de hand, ook als er ’s nachts een kleine of grote teveel in het gedrang komt, gaat de lamp aan en uit. Zo rusten we tot het erger begint te worden, dan is het vijf uur. Oorverdovende knallen worden uit de tanks vernomen. Nu zal het gebeuren, denken we. Als het even stiller wordt, vlug naar boven, even luisteren, waar de strijd zich ontbrandt. Woensdag, 25 april Duidelijk hoort men dat de pantserwagens opgesteld zijn achter het bos, bij de oude muziektent17. De schoten zijn niet meer te tellen. Men hoort de granaten op de duitse stelling uiteen spatten. Men went ook al weer aan het geraas van het afweergeschut. Wij wagen ons even op straat, want in onze omgeving is geen duitser te zien en toch rondom een hevige worsteling om onze bevrijding. 18 uit de witte Holevoet. Ze zeggen dat de Canadezen niet te houden zijn en overal breken ze door. We zeggen: “Zijn we nu duits of engels?” We houden ons nog aan de voorschriften. 8-9 en 5-6 uur buiten. Zo eindigt deze dag in onzekerheid in welke toestand we ons bevinden. Om acht uur begint het geschut weer hevig te ontbranden, doch dit is van korte duur. We lezen samen Psalm 62, dragen elkaar op aan den Heere en begeven ons ter ruste. We hebben een rustige nacht en mochten weer verfrist ontwaken. Een paar duitsers zijn gevlucht en spreken met 17 Deze stond naast cafe-restaurant Boschzicht. 18 de naam ontbreekt in het originele document, maar vermoedelijk wordt hier over dhr. Hehenkamp van de Witte Holevoet gesproken.

[pagina 22]
Donderdag, 26 april Wat een heerlijke rustige morgen. De ontluikende natuur spreekt ons van de grootheid van onze Schepper. Men kan zich haast niet indenken, in wat voor nare toestand we ons bevinden. Want wat is dat? Donkere wolken zien we opstijgen, wat een sombere aanblik. Enige boerderijen op Voskuilen staan in brand. Dat is voor ons een bewijs dat de duitsers daar nog genesteld zijn., om hun laatste vernielzucht nog uit te voeren. Vanaf Selder (?)19 begint ook het geschut weer hevig te razen. In de vrije uren is het weer vliegensvlug te zorgen voor eten en melk. Dit laatste vlugge karweitje is voor To, die kan goed opschieten. Juffr. Inkenhaag 20 zorgt voor een lekkere pot eten. Ook het spek ontbreekt niet en een heerlijk puddinkje achterna. Wat kunnen we hier onze lichamen nog rijk verzadigen. Moeder, Jo en Juffr. Timmer zijn druk met breien. Wij hebben nog weinig gedaan en zullen ook wat bezigheid opzoeken. Anderen uit de straat pakken hun hebben en houen op karretjes en gaan in de richting van Barneveld, om zich te stellen aan de zijde van de Canadezen, bevreesd dat wij hier erg in benauwde toestand zullen geraken. Ook H. van Schaik heeft zijn vracht geladen en wil ook zijn varkens mee nemen; helaas is de vracht te zwaar, de kar bezwijkt en moet een varken worden gelost. Het moet alles vlug, want na het vrije uur moet men weer van de straat. De salvo’s klinken weer door de lucht. Renswoude, dat al vrij was, is weer in duitse handen. Wij blijven in afwachting, hopende dat de Heere spoedig de zon der verlossing zal doen dagen, niet alleen voor ons, maar voor heel ons vaderland en de wereld. Onze gedachten gaan steeds uit naar onze kinderen, die we nog steeds niet kunnen bereiken. Zo spoed weer een heerlijke zomerdag ten einde. De natuur getuigt van Gods oneindige trouw, alles looft zijn Schepper. We lezen samen Psalm 65 en eindigen samen in gebed en dankzegging en gaan ter ruste. 19 Ter hoogte van het huidige fietstunneltje aan het Oosteinde. 20 de vrouw van Arie Inkenhaag. Haar meisjesnaam was Van de Wetering.

[pagina 23]
Vrijdag, 27 april Heerlijk hebben we mogen rusten. Om half vier hoor ik het ratelen van machinegeweren. Dan wordt het weer stil. Het is een donkere morgen, het regent. Heerlijk voor het gewas des velds, een verkwikking na de zonnige dagen. Zou er wapenstilstand zijn of onderhandelingen gaande zijn, vragen wij ons af. Alles is zo doodstil; geen kanon wordt gehoord. Het enige wat we zien, zijn de boerderijen van ’t Broek en Hooibroek21, die in brand staan. Ze vallen als zo velen als slachtoffer van de oorlog. Verder alles rustig. Engelsen zijn op Selder en Berkhorst, burgers spreken met hen. In de richting van Breehoef zijn de duitsers; we begrijpen er niets van. Zou een omsingeling worden uitgevoerd? De Canadezen zijn van Amersfoort op Zeist getrokken en snijden zo het legertje van de duitsers af. We wachten af en om vijf uur gaan allen weer de straat op. To, Jo en Juffr. Timmer, zorgen voor de melk. Moeder blijft thuis breien en wij gaan even naar huis alles bezorgen. Juffr. Inkenhaag zorgt weer voor een uitstekende pot eten. Deze keer eens iets extra’s; om zes uur staat een schaal met pannekoeken te prijken. Wat een heerlijke kost en dat in deze tijd. Zo zijn we weer rijk verzadigd. De dag verloopt rustig en horen alleen in de richting van Hamersveld salvo’s. Dan is het weer tijd om te gaan rusten en lezen als gewoon Psalm 86 en zoeken we elk ons eigen plekje op in de kelder. De familie Inkenhaag begeeft zich door de tuin naar de kelder in de Witte Holevoet. Timmer houdt met vaste hand de zoeklamp. Allen klaar?”, klinkt zijn stem. O nee, Juffr. Timmer ligt zo benauwd, allen even omschikken. Dan gaat de lamp uit en weldra hoort men Henk snorken als een klein varkentje. Doch eensklaps krijgt hij een duw van Neeltje Veenvliet, die naast hem ligt. Het snorken houd op en een grote zucht van Neeltje wordt gehoord. Wat een verlichting. Een voorpost van de duitsers gaat ons huis voorbij en raakt nog even slaags met de Canadezen. Dan gaat alles in diepe rust. 21 Boerderij het Hooibroek is toen echter niet afgebrand!

[pagina 24]
Het Holevoetplein in de oorlogsjaren. Zaterdag, 28 april We hebben heerlijk gerust en mogen fris ontwaken om half acht. Het is buiten fris, maar de zon rijst weer op; het is mooi helder weer. De dames trekken er om acht uur weer op uit voor mondbehoeften. Slager, kruidenier en bakker worden in haast bezocht, de melkboer niet te vergeten. De mannen gaan de tuin bewerken, wieden, schoffelen en harken dat het een lust is. De vrouwen zijn druk aan het Zaterdag houden en weer zorgen voor het middageten. Deze keer aardappelen, boontjes, sla en spek. Er verrijzen twee grote pannen op tafel, wat weer met grote graagte verslonden wordt. Dat zegt Henk: “we hebben zo hard gewerkt, laten we eerst een potje sjoelen”. De bak komt voor de dag in de loods in de lieflijke zonneschijn. 1: Inkenhaag, 2: Timmer, 3: Henk. Maar Henk geeft het niet op en nogmaals moet de strijd worden aangebonden en nu komt hij op de tweede plaats.

[pagina 25]
Dan gaan ze voor verpozing hout zagen. Er liggen nog flinke bomen en deze moeten in de tussentijd tot kachelblokjes gezaagd worden. Tot verpozing wordt nu het monopoliespel voor de dag gehaald. Ze trekken naar de voorkamer. Als men even luistert, is het of er grote handelslui bezig zijn in het kopen en verkopen. Deze dag zien we maar vijf duitsers gaan in de richting van Lambalgen en horen even machinegeweervuur. Dan nadert deze dag weer haar einde. We lezen samen Psalm 43 en eindigen de dag als gewoon en zoeken dan ook weer ons plekje op in de kelder. De gesprekken gaan door, want Timmer en Henk zijn het samen nog niet eens over de handel. Dan maakt Timmer er een eind aan. Hij knipt de lamp uit en alles komt in rust. Zondag, 29 april Verfrist mochten we weer wakker worden en waar we anders gewoon zijn ons klaar te maken voor de kerk, kan dit vanmorgen niet. Er is geregeld dat om 5 uur een korte dienst zal gehouden worden in de Gereformeerde Kerk. met ds. Kouwenhoven, in de coöperatie met ds. Hoeksema22 en in Bethel met mijnh. Schinkel23. De voormiddag verloopt rustig. Juffr. Inkenhaag, met behulp van de anderen, zorgen weer voor een heerlijk middagmaal, dat zich ook die middag heerlijk liet smaken. Na het eten zien we enige duitsers het dorp in lopen met landmijnen. Daar ze nogal spoedig terugkomen, was het onze overtuiging, dat deze niet ver van ons waren geplaatst, niet beseffende welk gevaar ons dreigde. De duitsers komen in hollende vaart terug. Wij zijn in de overtuiging, dat hun vijand hen op de hielen zat. Dan een oorverdovende knal. Men ziet niet anders dan hout, dakpannen, glas enz. Alles schijnt ineen te storten. Juffr. Inkenhaag en To staan in de voorkamer. Ze worden bedolven onder het glas. Een schrik door onze leden, dat ons naar buiten doet snellen. Wat een aanblik. De straat vol hout, steen, glas. 22 Dominee Westra Hoeksema. 23 een onderwijzer. Hij was getrouwd met mej. Blanken.

[pagina 26]
Alle huizen geschonden en dan die lege plek. Onze oude molen van honderden jaren oud en een sieraad voor ons dorp, is in een ogenblik een prooi en ligt in stukken verspreid uiteen. Het is half 2. De stemmen op straat spreken hun ergernis uit. Dat is nu consumentenbescherming van die moffen. Als er weer enige kalmte is gekomen, gaan allen aan het sjouwen van hout, dat overal verspreid ligt. Anderen gaan zich bezig houden met hun huizen weer wat dicht te maken. De Scherpen- zeelse molen in betere tijden. Dan maken we ons op om naar de kerk te gaan. Er was een tamelijke opkomst. Ds. Hoeksema had tot tekst: Jer. 6: 8A. Ds. Kouwenhoven Jes. 27: 7 en 8, de Heer Schinkel ?? Gesterkt door Gods Woord gaan we onze reis voortzetten. Welke weg de Heere ons zal leiden, weten we niet. We hebben te volgen en grote genade wanneer we dit mogen doen in kinderlijk geloofsvertrouwen. Er komt enige hoop opdagen. Wij horen dat een conferentie24 bezig is tot onderhandelen. Moge de Heere, die de harten der volken neigt als waterbeken, het zo leiden, dat een rechtvaardige vrede tot stand mag komen. Dat is onze hartewens. 24 Bedoeld wordt hier: de zgn voedselconferentie in Achterveld.

[pagina 27]
Maandag, 30 april Verfrist mochten we ontwaken. Het is buiten somber, het regent. To gaat naar huis om te wassen. Zelf ga ik weer mee om het fornuis te stoken. We maken in de voorkamer de kachel aan om enige bezigheden te doen en blijven thuis met ons tweeën (eten) tot 5 uur. Juffr. Inkenhaag met de anderen, zijn bezig voor het eten een ook regelen voor dinsdag, dan is Henk zijn moeder jarig. Inkenhaag, Timmer en Henk kunnen niet buiten wezen en trekken naar de voorkamer met hun monopoliespel. Ze raken er weer zo in verdiept, dat ze nergens meer aan denken dan aan kopen en verkopen en geld beleggen. Het einde is dat Henk 7 duizend gulden rijk is. Hij verblijdt zich over zijn schat als ware het echt. Hij telt en telt, maar het is slechts namaak. Buiten wordt geen schot gelost. De conferentie is nog aan de gang, zegt men. Het is nu maar afwachten. De morgenstond is gekomen en het is nog nacht. Zo eindigt ook deze dag weer met zijn verschillende bezigheden. S’Avonds trakteert Juffr. Van Ede25 ons op een heerlijk glaasje wijn. We lezen samen Gods Woord en eindigen als gewoon en gaan ter ruste. Doch dat zal nog wel even duren. Jo meende een grote slak te hebben gezien en moet alles worden afgezocht. Ze had geslapen op een verhoging, die in de kelder was aangebracht, maar durfde niet meer omhoog. Het einde was dat ze ruilde met To. Na enige spanning is dit ook weer geregeld en is het natuurlijk Timmer weer, die nu niet de lakens, maar de dekens uitdeelt. Elk wil er meer hebben, want het is koud, maar eerlijk krijgt elk zijn deel. Wanneer alles geregeld is, hebben we weer meer plaats, want Neeltje gaat in het vervolg thuis slapen. Dan knipt Timmer de lamp uit en liggen allen warm te rusten. 25 de moeder van Henk van Ede.

[pagina 28]
Dinsdag, 1 mei Heerlijk geslapen tot half 8. Juffr. Van Ede maakt de kachel aan, dan volgen wij elkaar op, als onderduikers de trap op naar boven. Het is rustig buiten en kouder en regenachtig. We verlangen dat Inkenhaag zal komen en hij ons goed nieuws zal melden over de uitslag van de conferentie, doch worden teleurgesteld; nog geen officieel bericht hierover. Op straat losse geruchten: het is vrede. Engelsen en duitsers, zo vertelt men, hebben in de Marktstraat elkaar de hand gedrukt. Moeder is druk met breien, anderen gaan vegen en stoffen en voor het eten zorgen. Zelf ga ik met To naar huis. To gaat de was afmaken, maar het droogt slecht;dan maar in huis, daar gaat het beter. Inkenhaag, Timmer en Henk trekken zich weer terug in de voorkamer; maar weer kopen en verkopen. Het spel houdt hen zo bezig, het gelijkt wel of we leven in de tijd van de Batavieren. Ze kunnen alleen niet op jacht gaan. Het gaat maar over duizenden. De uitslag is dat Henk f 8770,- verdient. Helaas, het zijn loze briefjes. Dan wordt weer de tafel gedekt met een heerlijk middagmaal. Juffr. Inkenhaag heeft deze keer spinazie. Een lekkere portie vlees ontbreekt niet en wordt gegeten, meer als gewoon. We denken en spreken over de grote weldaden, die de Heere ons schenkt en denken tevens aan zovele duizenden, die het nodige voedsel nog ontbreekt. Dan zoekt elk weer naar bezigheden en onder dit alles een verlangen om toch iets te mogen horen van de uitslag der conferentie, die in Achterveld wordt gehouden. Het oorlogstuig zwijgt, alleen een enkel schot uit machinegeweer. Dan komt het ontstellende bericht: de Stationsweg moet worden ontruimd tot van Harten26 en S. Valkenburg27. Om 2 uur zou alles worden opgeblazen. We zoeken zoveel mogelijk ramen en deuren te beschermen. We wachten, doch er gebeurt niets. een 26 Van Harten woonde waar nu de Bouwhof is, aan de Stationsweg 392. 27 Simon Valkenburg, eigenaar v. d. bandweverij, woonde aan de Stationsweg 389.

[pagina 29]
Om 5 uur ga ik op verkenning uit naar de Stationsweg. Mogelijk mocht ik nog iets horen, want ook van A en W28 weten we nog geen bijzonderheden. Ik dring door tot de familie Valkenburg. Wat een verwoesting. Zware eikenbomen zijn gekapt en liggen kruiselings over de weg. Alles is versperd. Aan het witte hek staat een veewagen met meubels. Door alle tuinen kruist men om nog te redden, wat er te redden valt. Zo worden weer alle praatjes en geruchten tot onzekerheid gebracht. In het geheel zag ik 5 duitse soldaten. Zo daalt ook deze dag tot zijn einde. Om half 8 gaat Inkenhaag met gezin weer naar de kelder in de Witte Holevoet, doch om 8 uur komt Inkenhaag weer terug de tuin door. “Die heeft vast een goede tijding”, zegt Henk. Allen vol spanning. “Officieus is bekend”, zegt Inkenhaag – elk woord wordt met spanning vernomen – “dat de conferentie geslaagd is”. Voor Nederland zijn ze het eens geworden en zal het vrede voor ons worden. Op welke gronden is niet met zekerheid te zeggen. Het is een verheugende tijding, toch nog met beving, maar het geeft wel opluchting. Om 10 uur zou verdere tijding ons bereiken, doch moesten wachten tot de volgende morgen. Wij lezen Psalm 147, eindigen samen en zoeken ons plekje weer op om te gaan rusten. Bij allen is het merkbaar, dat er enige verlichting is gekomen, in de hoop dat aan de morgen ons meer goede officiële berichten zullen bereiken. Woensdag, 2 mei Na verkwikt ontwaken even naar huis, dan aan het ontbijt, wat weer heerlijk smaakt, met een bordje pap. Dan gaan allen weer aan de bezigheden, alle huiswerk moet verricht. Juffr. Inkenhaag zorgt weer voor een lekkere pot met snijbonen. Het schijnt of we nog in de vooroorlogse tijd ons bevinden, zo heerlijk kunnen we ons verzadigen 28 Vrm Arend Bakker, de broer van de schrijver en

[pagina 30]
Moeder is, als altijd druk met breien. Juffr. Timmer gaat naar huis om te wassen. To gaat vast naar huis kamers in orde maken ter voorbereiding als er goede berichten komen om dan weer te gaan verhuizen. Inkenhaag en Henk zagen weer kachelblokjes en ik stapel ze op. Timmer loopt wat rond en gaat naar de Bruin om zijn geit te voer te geven. Na de middag gaat Inkenhaag zijn konijnen eten geven. Henk en ik gaan zelf onze tuin in orde maken. Het lijkt wel of alles weer zijn gewone gang gaat. Doch tevergeefs wachten we nog op de beslissende tijding van vrede. Gisteren zeiden we tot elkaar: “nog één nachtje in de kelder”, maar we hadden misgerekend. In de richting van Lambalgen horen we acht zware ontploffingen en besluiten dat de conferentie nog niet is afgelopen. Verder alles stil. Ook de huizen aan de Stationsweg staan wel leeg, maar zijn nog niet opgeblazen. Het water wordt weer opgestopt en rijst tot achter in onze straat tot Wed. Veldhuizen, dus is reeds tot als 1940. Veel vruchten, die de Heere in zijn trouw liet groeien, worden op deze manier weer vernietigd. Zo eindigt ook deze dag met zijn vele zorgen en vragen, hoe rustig om ons heen, het blijft nog nacht. Gelukkig weten we dat niet de mens, maar God onze wegen richt en leidt, naar zijn bestel. Hoe donker de weg dan ook moog’ wezen, Hij ziet in gunst op die hem vrezen. Niet op onze, maar op ’s Heeren tijd, zo het hem behaagt, zal de zon der verlossing dagen. Hij is dezelfde van oudsher. God werkt wonderlijk, Zijn weg is meestal door de duisternis tot het licht. We lezen samen en eindigen. Timmer, zijn vrouw en kind gaan al vast thuis slapen en hebben we het weer ruimer en leggen ons ter ruste.

[pagina 31]
Donderdag, 3 mei Verfrist mochten we weer ontwaken. Elk vraagt wat zal deze dag ons brengen en zetten ons zo aan het ontbijt. Allerlei geruchten doen de ronde, maar de juiste toedracht weten we nog niet. Zelf ga ik naar huis om enige aantekeningen te maken. Dan komt moeder naar huis met de kinderwagen en kleine Willy. Moeder zegt: “Kom gauw, er zijn Tommy’s aan de Holevoet en ze gaan iemand23 ophalen”. De hele straat die er nog zijn, snellen naar de Holevoet, ook zelf in grote haast. Ja, waarlijk, de Tommy’s zijn in ons dorp doorgedrongen, een drom van nieuwsgierigen, wat er gebeuren zal. Ze stappen kalm door, zetten hun wapens aan het tabakspaadje neer en stappen naar de voorposten van de duitsers, vragen of ze zich willen overgeven en gaan gemoedelijk en kalm terug. C. Falin (3e. v.rechts) en z ’n kameraden van de Engelse “Polar Bear Division” behoorden tot de eersten die Scherpenzeel binnentrokken tijdens de bevrijding. (Foto d. d. 07 mei 1945) 29 Hier stond een naam vermeld en deze is om privacyredenen weggehaald.

[pagina 32]
Bij een woning0 gaan ze naar binnen, even wachten en komen. met hem naar buiten, voor en achter gewapende Tommy’s en komen in alle kalmte langs ons heen stappen. Dit waren de eerste Tommy’s, die ik zag, maar begrijp van zulk kalm oorlogsgebeuren niets. Zo gaan ze verder het dorp in om nog meer personen op te halen, die zich begaan hebben in het verraad van ons vaderland. Maar de mensen in het dorp blij, dat ze dergelijke personen te pakken hebben. Zo is het weer middag en wordt weer voor een heerlijk middagmaal gezorgd. De zon schijnt weer heerlijk. To gaat alvast de bedden luchten, alles gereed maken, wanneer, ja wanneer het ogenblik van vertrekken zal aanbreken. Na het middagmaal gaat elk zijn weg; de vrouwen vaatwassen. Inkenhaag gaat naar huis alles op orde brengen en een beurt geven om klaar te maken voor vertrek. Henk en To maken thuis alles gereed. Zelf doe ik de werkplaats, om ook dan onze arbeid te kunnen aanvangen. Het wordt voor ons een andere wereld. Hoe hebben wij de pantserwagens tekeer horen gaan, hoe hoorden we granaten over ons suizen. Nu is alles zo rustig, ja onze verlossing is nabij. Inkenhaag gaat met zijn gezin weer naar de Holevoet. Wij eindigen op gebruikelijke wijze en dalen af in de kelder. Jo dekt allen nog eens extra warm onder de dekens en zo gaan we ter ruste. Vrijdag, 4 mei Het is laat geworden. Juffr. Inkenhaag komt al met de kinderen Jopie en Gerrit. Inkenhaag zelf is naar huis gegaan om alles te regelen. Wij komen pas uit de kelder als het kwart voor 8 is. Moeder, Jo en Willy volgen. To en Juffr. Van Ede zijn al bezig met huiswerk. Dan weer voor het ontbijt zorgen en zal na dit, elk zijn eigen huis op zoeken. Voor het eerst zullen we weer thuis eten. Juist komen er van de fam. van de Wetering binnen. Jan, Cor en Truus, deze zijn al gekomen door binnenwegen van Ede over 30 Hier stond een naam vermeld en deze is om privacyredenen weggehaald.

[pagina 33]
Barneveld, om één en ander te halen en dan terug te keren. Dit was de vierde keer dat ze deze gang naar huis ondernamen. Nu lukte het. Bij de Tommy’s was juist iemand van de ondergrondse uit Scherpenzeel. Deze kon hen van dienst zijn. Jan zegt: “We keren zo terug, de Tommy’s zijn er dadelijk, ze vliegen overal doorheen”. Dit wordt door Jan met zo’n gebaar verteld, dat we het in gedachten al zien gebeuren. Ze keren reeds om 9 uur terug, doch hebben ondertussen ook weer iets van vader en moeder van de Wetering vernomen en was dit voor de familie Inkenhaag verblijdend. Alles blijft overal rustig en de Tommy’s laten op zich wachten. To en Juffr. Van Ede maken alles schoon bij van de Wetering en wij keren naar huis. Om half 11 zit moeder bij de kachel aardappelen te schillen en de kanarie zingt weer het hoogste lied, als ooit tevoren. Deze middag mochten we het middagmaal in eigen huis nuttigen. Moeder verder maar weer breien. Juffr. van Ede en To gaan verder hun werk afmaken. To hoort weer van Inkenhaag goede berichten, welke ons nu van alle kanten bereiken en hopen dat het einde nadert. Deze middag hebben we besloten voor het rekken van onze mondvoorraad om eten te halen bij de gaarkeuken. Het was kool en smaakte goed, dus hadden vandaag twee keer warm eten. Moeder, To, Henk, Jo en Willy zijn weer naar het huis van van de Wetering om ook deze nacht daar nog door te brengen. We zitten nog enige tijd bij elkaar en bespreken voor de zoveelste keer de toestand. Het is reeds 9 uur geworden en horen voetstappen op de straat. Zouden die al meer weten? Wij naar buiten om te informeren. En jawel, overal komt volk op de been en allen slaken een zucht van verlichting. Er is tijding gekomen dat de strijd is geëindigd. Nu bleken het geen valse berichten te zijn. Heel het dorp raakt in spanning; groot en klein. De mensen vliegen elkaar om de hals van blijdschap, men feliciteert, enz.

[pagina 34]
Wij gaan de kerkdiensten regelen. Daar de Hervormde kerk stuk is, zal er in de Gereformeerde kerk diensten worden gehouden, om 9 uur voor de Gereformeerden, om half 11 voor de Hervormden en dan weer om 3 en om 6 uur. We begeven ons weer naar huis en daar horen we grote knallen. In de richting van het gemeentehuis is de lucht vol met oranje ballen, een groot vuurwerk wordt ontstoken. Oud en jong hoort men zingen. De Canadezen zijn ook in ’t dorp gekomen. Ze worden op de handen gedragen en uit honderden kelen klinkt weer ons oud Wilhelmus. Uitbundig feestend met de bevrijders. Eindelijk gaan we ter ruste. Het dorp is nog in rep en roer. We lezen samen Psalm 103 en eindigen, ons hart vervuld met dankbaarheid voor de grote verlossing, die de Heere ons heeft gegeven. We dalen af in de kelder, nog blijde gesprekken worden gevoerd en proberen dan te slapen en dit gelukt. Om half 2 komt er weer leven. “Hoe laat zullen we opstaan”, zegt To. “Om 5 uur”? Dit wordt besloten. Weer ingedommeld en dan weer eens gekeken op de wekker, maar die is stil gaan staan en weten we niet hoe laat het is. 34

[pagina 35]
Allen overeind en worden dromen verteld in verband met de oorlog. Allen worden door en door wakker. We zitten tegenover elkaar, als nog versuft van de blijde tijding. We kunnen het haast niet geloven, de grote weldaad, die de Heere ons schonk. ” To zegt: Ik heb toch zo’n honger”. “Ik ook”, zegt Jo. Ja dat is moeilijk, al het eten is al lang thuis. “O”, zegt To, “we hebben uit voorzorg hier in de kelder een bus met oorlogscakes, voorheen van onze soldaten gekregen in 1940. Deze worden voor de dag gehaald. Er is een knijptang bij de hand en spoedig zitten we allen te kraken. Ze smaken goed. Dan nog even rusten en springen de kelder uit om te gaan verhuizen. Zaterdag, 5 mei Onze vluchtkar wordt vlug voor de dag gehaald en in orde gebracht. Het ene vrachtje na het andere wordt weggebracht, bedden, dekens, koffers en wat niet al. Jo gaat vooruit thee zetten. To en Juffr. van Ede dekken altijd de achtertocht, alles opruimen en schoonmaken en om 7 uur zitten we bij moeder aan de thee. Het is weer opschieten. Om 8 uur zouden de tanks verschijnen. Het dorp is in feestelijke stemming. Overal hangen de vlaggen uit, het oranje prijkt op de borst. Doch de tanks komen niet, er zijn nog SSers, die zich niet willen overgeven en zijn nog achter de stellingen. Mannen trekken er op uit om bomen te ruimen. Zelf ga ik met een karretje op eten uit. Ik heb nog tegoed bij Blaauwendraad. Deze huist in de landbouwschool. Ik kom thuis met aardappelen, rogge en 11 eieren. Zo werd onze voorraad weer wat aangevuld en kunnen we ons huiselijk leven weer inrichten. Wat een voorrecht het huis ongeschonden in bezit te mogen nemen. In het dorp is het wonderlijk gesteld. Daarvoor is het ook niemandsland. Zo ziet men Canadezen, doch een ander ogenblik weer duitsers; een vreemde verhouding. Grote blijdschap Vrijdagavond, maar zaterdags verschijnen weer SSers. Deze zien met verbittering de feestelijke stemming en zeggen: “Wacht maar, we zullen jullie wel helpen. We komen

[pagina 36]
vanavond terug”. In de wetenschap welke schurken het zijn en dat het leger der Tommy’s op zich laat wachten, worden alle vlaggen weer ingehaald en de oranje strikken verdwijnen weer van de borst. Het is reeds half 11 geworden en zijn weer in eigen huis. Naar onze gewoonte geëindigd te hebben, gaan we deze keer niet naar beneden, maar naar boven om te rusten. Zondag, 6 mei Na genoten rust mochten we weer verfrist ontwaken. Slechts één Zondag hebben we niet kunnen opgaan. We lezen samen Psalm 84 en maken ons klaar voor de kerkgang. Ds. Kouwenhoven had tot tekst Psalm 124. Rondom Jerusalem zijn bergen. Alzo is de Heere voor allen, die Hem vrezen. Thema van de tekst: “de onveranderlijke trouw van God, voor al zijn volk”. ’s Avonds om 6 uur zal er een gezamenlijk dank- en bid-uur gehouden worden in de Eierhal31, daar de Hervormde kerk stuk is. Een grote schare was saamgestroomd om deze ure bij te wonen. Ds. Hoeksema sprak naar aanleiding van Amos 5: 8, middengedeelte: ‘En de doodschaduw in morgenstond veranderd”. In een ernstig woord herinnert de dominee aan de bange dagen, die voorbij gingen. En de grote uitredding, die de Heere ons schonk. Met nadruk er op wijzende, om blij te zijn. Doch ook met weemoed te gedenken hoeveel offers het heeft gekost, waar zoveel duizenden van onze mannen het leven lieten. Hierna sprak Ds. Kouwenhoven, naar aanleiding van Psalm 126. “De Heere heeft grote dingen bij ons gedaan, dies zijn wij verblijd”. In een andere vorm als boven, doch dezelfde toon. De grote daden des Heeren gedenkend. Het was een heerlijk ure. Na de dienst klonk uit aller mond 2 coupletten van ons Wilhelmus. De Heere had onder de druk van de vijand de gebeden verhoord en een wonderlijke verlossing geschonken. 31 Aan de Marktstraat, waar nu de Rabobank is.

[pagina 37]
Maandag, 7 mei De zon staat heerlijk aan de hemel. Het weer is prachtig. Hoewel bevrijd, is er toch altijd een wachten op het leger van de Tommy’s. Zelf verlangde ik om op zoek te gaan naar A en W. Over Glashorst, want de straat ligt nog versperd door de bomen, bereik ik de Potbrug. Over stukken en brokken, hoogten en diepten, over plankjes, die er gelegd zijn door de nauwe muurversperring, bereik ik het huis van A en W. gelukkig mocht ik hem in gezondheid ontmoeten. Dan keer ik terug naar huis, want moeder verlangt ook naar mijn wederkeer en mijn ervaringen. Dan neem ik de weg over de straat, met mijn fiets over de versperrende bomen, niet beseffende dat deze weg zo gevaarlijk is door de landmijnen. Aan de Voskuilerweg ontmoet ik de eerste Tommy’s. Ze zijn al bezig de bomen op te ruimen. Ik geef hen een hartelijke handdruk. Dan weer verder, want bij de firma Valkenburg is een bulldozer bezig de bomen eventjes weg te schuiven, een wonder der techniek. Verwonderd kijken we toe. De zwaarste bomen worden als stokjes opzij geschoven en is de versperde straat in een korte tijd schoongeveegd. In het dorp staan veel militaire auto’s. Alles wat men ziet, materiaal, kleding, enz. is prima in orde. Wat een verschil bij het duitse leger; daar was het schreeuwen en tekeer gaan. Hier alles ordelijk, op een enkele wenk loopt alles als vanzelf. Moeder, To, Jo, Henk en Willy stappen het dorp in, blij voor de tijding, die ik hen mocht brengen. Het ondergrondse legertje staat klaar en brengt al verklede SSers op. Alle werk staat stil, want een groot leger zal ons dorp passeren. Materiaal voor de Potbrug trekt reeds voorbij. De scholen zijn reeds vol met Engelsen en Canadezen. Alles wat van de duitsers was, wordt er uit gesmeten. Niets van dat alles, zegt men, wat nodig is, hebben ze bij zich. Alle burgers willen graag een gesprek met ze aanknopen; zij, die engels kennen genieten de voorkeur. Doch er zijn ook Tommy’s, die de Hollandse taal aardig spreken. De belangstelling van de burgers berust ook veel op de cigaretten, doch op het ’t moment zijn er niet veel voorhanden.

[pagina 38]
Zo eindigt ook deze dag, allen gevoelen zich opgelucht van de overheersing en dankbaar mogen we deze dag eindigen voor de weldaad, die de Heere schonk. Dinsdag, 8 mei De zon verspreidt haar glans over het aardrijk en reeds om 4 uur zingen de vogels hun hoogste lied. Het is of ze de Schepper willen loven voor de grote verlossing aan land en volk bewezen. Wij mogen verfrist wakker worden, aan werken wordt nog niet gedacht. Een kalmte heerst over het dorp, geen uitbundig feestvertoon, slechts de arbeid, die wordt verricht door de Tommy’s wordt aanschouwd. De ondergrondse is bezig verraders van ons land op te brengen. Ook SSers, die zich niet willen overgeven, worden opgespoord. We zien de Tommy’s bezig een brug in elkaar te zetten voor overgang naar de Potbrug. Elk kent zijn werk, zware balken worden als strohalmen weggedragen en op zijn plaats gezet. Eén geeft bevelen en in een korte tijd is de brug voltooid. Mr. J. Gale uit Frampton (Noord- Bristol) en mr. W. Duff uit Mussel (Scotland) van de “Royal Engineers” brachten het materiaal voor het herstel van de “Pothbrug” (Victory~Bridge).

[pagina 39]
Allen zetten hun schouders er tegen en schuiven deze zo op zijn plaats. Nu is er een goede overgang, maar over druk. De vliegtuigen gaan laag over ons heen om voedsel te brengen, waar dit nodig is. Wat een uitkomst voor duizenden, die bijna uitgeput verkeren aan de rand van het graf. Wij gaan op stap om de brug voor het eerst te betreden en A en W te ontmoeten en hun vernielde woning te zien. Want ook deze dag zijn zware ladingen aangebracht. Watergangen moesten worden verbreed, daar door de verstopping het water reeds over de straat liep. Ook de zware versperring voor de brug wordt opgeblazen. Hierdoor werd het huis van A nog meer gehavend, zodat de muren uit elkaar gesprongen waren en een puinhoop was. Het water zakt zeer snel, landerijen komen weer bloot te liggen. We keren huiswaarts en zo eindigt ook deze dag met zijn vele veranderingen. Woensdag, 9 mei Grote colonnes trekken door ons dorp. Meer en meer worden er opgebracht. Mannen en vrouwen, die verraad hebben gepleegd, om eens na te denken over hun daden. Gedurig hoort men ontploffingen van landmijnen; men siddert bij de gedachte. Zou er weer een mensenleven te betreuren zijn? De eerste: een zoon van Jansen32 sneuvelt bij het kerkhof van Lambalgen, een tweede bij de Beukenlaan ???. Pas de vrijheid verkregen, op weg naar huis, vindt men hier de dood, onverwachts. Blijdschap en droefheid wisselen elkaar af. s Avonds worden we verrast. Ds. Jonkers, die 2 jaar was ondergedoken, komt binnen en zegt plannen te hebben op Hemelvaartsdag te preken. Vermoeid van de reis, is zijn bezoek kort en eindigt deze dag met zijn vele verwisselingen. Er wordt nog enige tijd gesproken over al het gebeuren van deze dag. Wij eindigen als gewoonlijk en leggen ons ter rust. 32 Dit betreft Jan Jansen die bij het omzagen van een boom omkwam door een boobytrap bevestigd aan een landmijn. Jan Jansen is geboren te Barneveld op 12 februari 1925.

[pagina 40]
Donderdag, 10 mei Het weer buiten is schoon, een zomerse dag. Alles spreekt ons toe van grootheid en trouw des Heeren. We mogen ons opmaken voor de kerkgang. A en W zijn hiervan nog verstoken. Niemand mag de brug over zonder bewijs. Wanneer wij ons in de consistorie bevinden, komt Ds. Jonkers met een blij gezicht binnen. Voor het eerst na 2 jaar zal hij de kansel weer beklimmen. Hij leest Openb. en had tot tekst Hand. 1. Hij memoreert in korte trekken de jaren van onderdrukking en de 2 jaren van afwezigheid. Hij spreekt zijn blijdschap uit over de weldaad van elkaar weer te ontmoeten. Hij herinnert aan degenen, die hun leven lieten voor het vaderland en aan de vele broeders, die wij nog wachtende zijn, in de hoop dat zij tot ons zullen mogen terugkeren. In verband met zijn tekst, spreekt hij: “Van wien is de wereld”. Het thema van zijn preek is: Niet de mens, maar God, die hem schiep en naar zijn volmaakt plan zal leiden, tot zijn bestemming, door alle duisterheden, namelijk tot Zijn eer en verheerlijking. Het bewijs hiervoor dat de Heere onze Koning is opgevaren en zit op de troon Zijner heerlijkheid. Om vandaar uit Zijn kerk te beschermen en zijn volk te leiden tot eeuwige heerlijkheid. En zijn vijanden zal werpen in de eeuwige rampzaligheid. De kerk was goed bezet en voor velen een blijdschap hun eigen leraar weer te zien. 10 Mei, een dag des gedenkens voor heel ons dorp. 5 Jaar geleden moesten we vluchten voor de vijand. Met enige dekens, enz. op de rug verlieten we toen ons dorp. Om 9 uur vertrok onze trein van het station Woudenberg-Scherpenzeel. In de duisternis van de nacht, waar heen wisten we niet. Half 3 kwamen we in Schagen aan en verder per bus naar Kolhorn. Na 10 dagen mochten we weer terugkeren en stonden bij de puinhopen van ons dorp, ook van ons eigen huis. Doch nu weer herbouwd en verlost van onze onderdrukkers. Nu is ons dorp bezet met onze verlossers, die overal in de huizen als huisgenoten worden opgenomen, om na een moeilijk strijd uit te rusten van de vermoeienissen.

[pagina 41]
Nu is het niet meer “Jan’s Niemandsland”, maar ons oude dorp Scherpenzeel, hoewel zonder toren en zonder onze oude molen. Ze herinneren ons aan de zware en moeilijke strijd. Doch over dit alles heen aanschouwen we Gods trouw, die nooit handelt met ons naar onze zonden, maar zijn slaande hand zond over de wereld en ons land, opdat wij verootmoedigd terug zouden keren en ons leven mochten richten tot Zijn eer, Moge dit de vrucht zijn, Gode tot eer. Matthijs van de Wetering en zijn dochter Jo, de latere echtgenote van Arie Inkenhaag de kruidenier. Deze foto is omstreeks 1915 genomen.

[pagina 42]
M. v.D WETERING 19JULİ. 1900. Het huis aan de Nieuwstraat 6 is in de loop van de tijd uiterlijk niet veel veranderd. In de Holevoet van 13 december 1940 vonden we nog een advertentie van Jan Willem Bakker. Aangeboden : prima Ringspoel Trap-Singer Machine BAKKER, Scherpenzeel. Nieuwstraat,

[pagina 43]
Een onderzoek naar de oorzaak van het “Niemandsland” Hoe kwam het eigenlijk dat er in Scherpenzeel in de laatste oorlogsdagen sprake was van een “niemandsland”? Deze situatie is misschien wel de belangrijkste context in het dagboek van de heer Bakker en daarom deden Chris Sangers en Piet “Niemandsland” in Scherpenzeel. De winter van 1944 op 1945 was ongekend streng. Ondanks dat er door geallieerde vliegtuigen wittebrood werd gedropt werden met name de inwoners van de grote steden in Nederland geteisterd door deze hongerwinter. De winter duurde ook ongekend lang. Nog tot in april 1945 was het bar koud. In het nog steeds bezette westen van Nederland was de brandstof al op en men haalde overal het hout voor brandstof vandaan: spoorbielzen, hout uit leegstaande gebouwen, alles moest er aan geloven. Middels kilometerslange hongertochten probeerde men bij boeren in het midden en oosten van het land nog wat te eten te bemachtigen. Eind april zien de geallieerden in dat er inderdaad noodhulp in gang moet worden gezet. Een bijeenkomst met belangrijke heren wordt georganiseerd. Van 28 tot en met 30 april 1945 vindt deze voedsel- conferentie plaats in het schoolgebouw van de Sint Jozefschool katholieke Achterveld. Naast de kerk was door de Canadezen met commandopost ingericht. Belangrijke onderwerpen tijdens deze conferentie waren een overeenkomst voor een mogelijke wapen- stilstand en de voedsel- Valkenburg onderzoek naar de oorzaak van het zogenoemde achter kerk de in legertenten een 43

[pagina 44]
transporten naar het hongerende West-Nederland. Het eerste gesprek van deze conferentie, op 28 april 1945, duurde ongeveer vier uur. Prins Bernard arriveerde in een Mercedes met (nog) een Duits kenteken. Deze Mercedes was kort daarvoor door leden van de Binnenlandse Strijdkrachten gevorderd van niemand minder dan Seyss-Inquart en aan de Prins gegeven. Volgens Prins Bernhard was Seyss-Inquart ontdaan toen hij zag wie de nieuwe eigenaar van de auto was. Prins Bernhard: “Wij kwamen dus op die dertigste april daar aan en het is de eerste keer geweest sinds 1936 dat ik de verjaardag van mijn vrouw ben vergeten, want we waren dermate vol van wat ons te doen stond dat mijn officieren en ik daar niet aan hebben gedacht.” Bernhard vertelde dit in de NTS serie “De Bezetting” met Lou de Jong. maximale voedselbevoorrading Prins Bernard arriveert op 30 april 1945 in Achterveld in de gevorderde Mercedes met het kenteken RK-1 (ReichsKommissar). De foto is genomen door Dr. M. R. Braun op de hoek van de Hessenweg / Dodeweg (rechtsaf). Het was duidelijk dat de oorlog ten einde liep en dat Duitsland op korte termijn moest capituleren. Er werd over voorwaarden van capitulatie gesproken, maar vooral over de voedselvoorziening in bezet Nederland. Het doel van de bijeenkomst was een zo snel mogelijke vliegtuigen. Prins Bernhard: “We gingen het schoolgebouw binnen en begonnen de onderhandelingen waarbij heel spoedig duidelijk werd dat het beste was dat er aparte commissies kwamen die zich bezig hielden met vervoer ter land en de voedseldroppings.” door geallieerde

[pagina 45]
De gesprekken vonden plaats zonder tolk en de voertaal was Engels. Als op een gegeven moment één van de Nederlanders geen Engels bleek te spreken en toen zijn betoog in het Duits wilde houden, grijpt Bernhard in: “Dat vond ik verkeerd en toen heb ik gezegd: ‘nee, zegt u het maar in het Nederlands, dan zeg ik het wel in het Engels””. De gesprekken werden voortgezet op maandag 30 april en hierbij waren Z. K.H. Prins Bernhard, Generaal W. Bedel Smith en Dr. Seyss-Inquart aanwezig. Ook dit keer vonden de besprekingen plaats in Achterveld. De deelnemers aan de voedsel- conferentie verlaten de school in Achterveld. Voorop loopt Seyss Inquart (bijna niet zichtbaar). Een belangrijke uitkomst van de conferentie was de mogelijkheid om de hongerende burgers in het westen van Nederland van Na het ondertekenen van de overeen- omst tussen de geallieerden en de Duitsers kon op 2 mei 1945 worden begonnen met de voedseltransporten. Vele vracht- auto’s, vaak met Nederlandse chauffeurs, vertrokken vanaf Wageningen en Rhenen richting het westen van ons land. Ook werden er bepaalde droppingszones afgesproken voor de vliegtuigen, die gemarkeerd en beschermd zouden worden. Het voedsel zou op open velden worden gedropt bij Den Haag, Gouda, Leiden, Alkmaar, Utrecht, Schiphol, Vogelenzang, Ypenburg, Kralingsche Plas en Hilversum. voedsel te voorzien.

[pagina 46]
De werkzaamheden aan de geen De droppings zouden worden aangekondigd via Radio Oranje en zouden tussen 28 april en 8 mei uitgevoerd door de Britten en de Amerikanen. De Britten noemden het heel toepasselijk “Operatie Manna”, genoemd naar de passage uit de bijbel Ex. 16:15: Hoewel de overeenkomst in Achterveld pas op 30 april rond was met daarin de afspraak dat de Duitsers niet op de vliegtuigen met voedsel zouden vuren, begonnen de Engelsen op 28 april al met de voedseldroppings boven bezet Nederland. Nog voor de conferentie, op 17 april 1945, hadden de Duitsers de Wieringermeerpolder onder water laten lopen. De Duitsers wilden deze mogelijke landingsplaats voor geallieerde parachutisten ongeschikt maken. Tijdens de conferentie werd van Seyss-Inquart geëist dat hij geen verdere inundaties en S. D .- activiteiten zou ondernemen. Daarentegen werd als tegenmaatregel van de geallieerden verwacht dat zij niet verder zouden oprukken dan de Grebbelinie. De Grebbelinie was tijdens de oorlog door de Duitsers weer ingericht als verdedigingswerk en maakte deel uit van de zogeheten Pantherstellung. Grebbelinie, in oktober 1944, werd in de Gelderse Vallei uitgevoerd door de organisatie ‘Todt’. Het werk tijdens de aanleg van de Pantherstellung werd vooral uitgevoerd door krijgsgevangenen en burgers. Door de op deze wijze gesloten overeenkomsten mochten er dus geallieerden overschrijden. Vanzelfsprekend kwamen de beide legers hierdoor tegenover elkaar te liggen aan de beide zijden van de Grebbelinie. Hierdoor kwamen vooral Scherpenzeel en Woudenberg in dit zeer gevaarlijke “niemandsland” terecht. Bronnen: De Bevrijdingskroniek West-Veluwe. Bevrijdingsatlas Veluwe. De Grebbelinie, een cultuurhistorische gids. Foto’s : Archief Historische Kring Leusden, Dhr. J. Schouten te Achterveld. Dhr. J. van Burgstede te Achterveld. de voorlopige ‘Demarcatielijn’ meer

[pagina 47]
De stamreeks van Jan Willem BAKKER in 6 generaties Generatie I Jan Willem BAKKER, geboren te Woudenberg op 13 januari 1876, gedoopt te Scherpenzeel op 07 mei 1876 overleden te Woudenberg op 7 augustus 1961, begraven te Woudenberg (Lambalgen), trouwt te Woudenberg op 18 mei 1901 met : Johanna van BEEK, dochter van Arend van BEEK en Anthonia (Thona) QUIST, geboren te Oud-Vossemeer in 20 juli 1875, overleden Woudenberg 08 februari 1948, dienstbode bij dominee O. Los (predikant van Oud Vossemeer (Geref. Kerk). Generatie II Gerrit BAKKER, geboren te Woudenberg op 1 januari 1832, gedoopt te Scherpenzeel op 29 januari 1832, wolkammer / vertegenwoordiger in meel, overleden te Woudenberg op 13 augustus 1899, begraven te Woudenberg (Lambalgen), trouwt te Woudenberg op 29 september 1860 met : Woutertje van KOOTEN, dochter van Willem van KOOTEN en Metje VELDHUIZEN, geboren te Scherpenzeel op 14 juni 1830, gedoopt te Scherpenzeel op 15 juli 1830, dienstbode in Utrecht, overleden te Woudenberg op 08 januari 1908, begraven te Woudenberg (Lambalgen). Generatie III Jan BAKKER, geboren te Scherpenzeel in het dorp op 20 april 1796, gedoopt te Scherpenzeel op 1 mei 1796, wolkammer en wever, overleden te Woudenberg op 25 augustus 1869, trouwt te Scherpenzeel op 15 mei 1829, kerkelijk huwelijk te Scherpenzeel op 17 mei 1829 met : Janna van der WOERD, dochter van Gijsbert van der WOERD en Grietje BLOEMENDAAL, geboren te Scherpenzeel op 09 september 1805, gedoopt te Scherpenzeel op 22 september 1805, overleden te Woudenberg op 27 januari 1887, begraven te Scherpenzeel (Glashorst no. 193; geruimd in 1940).

[pagina 48]
Generatie IV Albertus (Aalbert) BAKKER, gedoopt te Scherpenzeel op 25 januari 1761, landbouwer, overleden te Woudenberg op 18 juli 1826, trouwt te Scherpenzeel op 3 januari 1783, kerkelijk huwelijk te Scherpenzeel op 26 januari 1783 met : Jacoba PULL, dochter van Frank PULL en Ida HOMOET, geboren te Scherpenzeel op 27 januari 1754, gedoopt te Scherpenzeel 17 februari 1754 en overleden te Woudenberg op 02 oktober 1883. Generatie V Jan BAKKER, geboren te Leusden; Sandbrinkse Meul [Gld], gedoopt te Scherpenzeel op 20 september 1733, landbouwer, wonende op het Broeck te Woudenberg, overleden te Scherpenzeel in huize van zijn zoon Jacobus op no. 26 op 23 juli 1812, begraven te Scherpenzeel buiten de kerk – Jan had een testament gemaakt op 27 maart 1809, trouwt (1e keer) te Scherpenzeel op 9 april 1756, kerkelijk huwelijk te Scherpenzeel op 25 apr 1756 (m. a.v.33 Woudenberg) met : Geertrui Willems van SOEST, dochter van Willem GERRITS, overleden te Scherpenzeel op 13 juni 1756 bij de geboorte van hun eerste kind. Jan Bakker trouwt een 2e keer te Scherpenzeel op 3 december 1757, kerkelijk huwelijk te Scherpenzeel op 18 december 1757 met : Derckje van ’t WILLAER is met attestatie uit Rotterdam gekomen op 23 december 1755, dochter van Albertus van TWILLAER en Maria van THIJSELING, gedoopt op 19 april 1721, overleden te Scherpenzeel op 17 januari 1789, begraven te Scherpenzeel op 19 januari 1789 in de kerk. 33 Met attestatie van.

[pagina 49]
Generatie VI Jacobus Petersen (Kobus) BAKKER, gedoopt te Ommeren op 17 april 1687. Getuige bij de doop is Gerardie Lam. Kobus is een landbouwer uit Ommeren en wordt molenaarsknecht op ’t Santbrink. Hij trouwt (1e keer) kerkelijk huwelijk te Woudenberg op 9 april 1719 met : Gerrigje HENDRIKSZ, deed belijdenis op 16 april 1713 in Scherpenzeel, docher van Lijsje HENDRIKSZ, overleden voor 1720. Kobus Bakker trouwt een 2e keer te Woudenberg op 13 juli 1720, trouwt (NG) te Woudenberg op 4 augustus 1720 met : Francijntje (Fransje) Helmerts van OVEREEM, dochter van Helmert Dirkz van OVEREEM en Ariaantje JANS van Huysstede, gedoopt te Woudenberg op 24 januari 1697, woonde op Rumelaar onder Woudenberg en werd ingeschreven op 20 februari 1720.

[pagina 50]
Ter afsluiting Jan Willem Bakker schreef op 69-jarige leeftijd zijn dagboekje over de laatste oorlogsdagen in Scherpenzeel. Drie jaar later zou zijn vrouw, Johanna van Beek, overlijden op 72-jarige leeftijd. Jan Willem zelf bereikte de leeftijd van 85 jaar en overleed in 1961. Jan Willem legde wellicht zonder dit te beseffen met zijn dagboekje de basis voor een publicatie over een voor Scherpenzeel belangrijk moment in de geschiedenis. Zijn zoon, Arend Bakker, was een actief lid van de vereniging Oud-Scherpenzeel en zou veel belangrijk werk verrichten, zoals het opstellen van bewonerslijsten. Beiden hebben dus op geheel eigen wijze hun steentje bijgedragen aan het vastleggen van de geschiedenis van Scherpenzeel. In het dagboekje van Jan Willem Bakker worden de verschrikkingen van deze laatste oorlogsdagen beschreven. Als historische vereniging zijn we hier blij mee. Vanzelfsprekend niet blij met de ellende die de mensen hebben moeten meemaken, wel blij met het feit dat dit deel van de geschiedenis van Scherpenzeel voor het nageslacht is vastgelegd. Met dank aan Het oorspronkelijke manuscript is bewerkt en naar een digitaal bestand omgezet door Hein Koudijs. Hij heeft hiermee een groot aandeel geleverd in het tot stand komen van dit boekwerkje. Martin Seijdell, Chris Sangers, Jan Osnabrugge en Piet Valkenburg leverden ieder hun bijdragen voor de eindbewerking. Henk Schuurman en Piet Valkenburg namen de eindredactie voor hun rekening. Het drukwerk is verzorgd door drukkerij Bakker te Scherpenzeel.

  • Privacyverklaring
  • ANBI
  • Jaarstukken
  • Statuten
  • Verwante organisaties
  • Contact

© 2026 Oud Scherpenzeel

Scroll naar boven