EN DE BOER PLOEGT VOORT (slot)

“De varkens”

Nu gaan we eens kijken naar de varkens. In de jaren 1900‑1920 kende men bij ons alleen het Neder­lands Landvar­­­ken in de kleuren wit, blauw-bont en in zwart. Later kwam daar het Yorkshire (Engel­se Stikoor) bij. Die waren voor sommige mensen wat te wijs, ze konden je veel te goed zien, vooral met het ringen. Met dat ras begon men toen te kruisen en dat leverde een goed sterk big, half stik- en half lang­oor.

In deze eerste jaren kenden we nog geen betonnen vloeren en werden de varkens gehouden in de mest­hokken.Men probeer­­­de die droog te houden met stro of heiplag­gen en zwarte grond. De var­kens zijn goede mestmakers en ze moesten dan wel een ring op de neus hebben, want anders ging het hele hok onderstebo­ven.

De zeugen liepen zoveel mogelijk buiten; moesten ze biggen, dan werden er een paar stukken sliet (= ronde ruwe balk) in de hoek vastgemaakt, 30 cm hoog van de grond . Daar konden de kleine biggen achter kruipen om dood­liggen te voorkomen. Lampen om de biggen warm te houden, waren er nog niet, alleen een stormlan­taarn. Waren de biggen soms een beetje slap, dan gingen ze in de stoof op een doos bij de kachel. Met 4 à 5 weken werden de beren gecas­treerd en werden ze in een afgeschoten stuk van het hok een beetje bijgevoerd met licht gebroeide havermout vermengd met ondermelk. De zeugen kregen maïsmeel en gerstemeel en als het er was een beetje gras.

Op het fornuis werd een pot gekookt gevuld met krielaard­appelen, bietenblad, schillen en afvalgroente. Als het aan de kook was dan mengde men er wat maïsmeel en zemelen door en werd het aan de varkens opge­voerd.

De mestvarkens kregen maïsmeel en gerstemeel met wat zemelen en ondermelk. In die jaren bracht een big ongeveer 8‑10 gulden op en een varken van 100 kg ” 45 à 50 gulden. Nu krijgt men voor een big ca. / 100,-  en voor een varken / 340,-.

Toen de betonnen vloeren en de gierputten kwa­men, was de arbeid een heel stuk minder. Ook minder mest, maar dat werd goedge­maakt door de kunstmest. In 1931, het crisisjaar, brach­­­ten de biggen op het laagst / 2,50 à / 3,= per stuk op en een zouter van 90 kg 8 cent per pond. Toen de crisis‑organisatie kwam, waren de biggen in 1 week boven de / 10,= en was de prijs voor de varkens verdubbeld.

Na de oorlog is de varkensstand gestadig uitgebreid; de schu­­­ren werden groter totdat ze nu, uitgerust met computers en machines, uitgebreid zijn tot kleine fabrieken. Men kent zijn dieren niet meer zoals vroeger, ze worden net als de mensen in de grote fabrieken tot nummers.

“De kippen”

Nu gaan we nog even kijken naar de kippen; dat was voor mij altijd maar een beetje hobby. De kip­pen werden vroeger maar op de koop toe erbij genomen. Men trof ze veel aan bij de boe­ren op de hilt (= zoldering boven een stal). Daar was dan een stuk afgezet. Door een gat in de muur konden de kippen via een laddertje langs de muur naar bene­den (op boerderij de “Wittenberg” zie je de opening in de muur nog). Men hield kippen en een paar hanen om in de lente, als er broedse kippen waren, een paar te laten broeden om weer aan te vullen.

Men hield vroeger alle rassen door elkaar: Barnevel­ders, Witte Leghorn, Plymouth, Menorca, Patrijs, Ceyhorn en Wyandotte. Later kwamen er de Is­lands Red en New Hampshire bij.

In de twintiger jaren begon men al in het klein machinaal te broeden. Een broedma­chine voor 200 ‑ 300 eieren die werd gestookt met petroleum. Later kwamen de elektrische broed­­­machines. Toen kwamen ook de echte kippenhok­ken. Eerst in het klein met een paar zitstokken en een paar si­naasappelkistjes voor de eieren. Later met een mestplank onder de zitstokken; dan kon het hele hok voor de scharrel gebruikt worden. Maar men moest wel als het goed was 1 à 2 maal in de week de mestplank schoonhouden en spuiten met creo­line tegen de luis. De kippenhokken werden allengs groter en groter. Het bestrijden van kippenziektes zoals snot, pokken en difterie was een hele toer. Later kon men daartegen inenten, dat was een hele vooruitgang.

In de dertiger jaren kwam de pullorem-ziekte en moesten de kippen voor broedeieren onderzocht worden: Een druppel bloed op een verwarmd glaasje moest aangeven of ze vrij waren van pullorem. In die tijd begonnen de Japanners met het sexen van kuikens (= haantjes en hennetjes scheiden) en werden hier in Holland cursussen gege­ven en konden alleen de hennetjes aangehouden worden en de haantjes vernietigd.

In de oorlogsjaren bleef er van de pluimveestapel niet veel over. Daar er geen voer meer aangevoerd werd, moest bijna alles opge­ruimd worden. Na de oorlog kwamen de fokbedrijven en de vermeerderingsbedrij­ven en begon men met de slacht­­­kuikens. Eerst met Noordhollandse Blauwe later ook de Sus­­­sex, de Cops en de Arrows en de Hybro. Een bekende kuiken­broeder in onze omgeving Lup Mulder in Voorthuizen.

De kuikenmesterijen en vermeerderingsbe­drijven werden steeds groter, de vrije pluimvee­houders daarentegen verloren steeds meer terrein.

Kwamen vroeger alleen de ziektes zoals snot, pokken en difterie voor, later kwamen daar de vogelpest, bronchitis en de leverziekte bij. Om de pluim­veesta­pel nog rendabel te houden, werden de hok­ken nog groter en richtte men ze in met legbat­terij­en. Daar de meeste eieren aan huis worden opge­haald en de kleine pluimveehou­ders geen bestaan meer hebben, zijn de meeste eiermarkten opgehe­ven. Scher­penzeel, dat bijna de grootste eiermarkt van Nederland had, moest ook het loodje leggen.

Vroeger zei men wel eens: “Als de prijs van een pond voer gelijk is aan 1 ei, dan zit het wel goed”. De eieren zouden dan nu ruim 30 cent op moeten brengen, en daar mankeert het nog wel aan. De veel hogere produktie, de betere huisvesting en de kwaliteit van het voer hebben de kostprijzen per ei wel een stuk doen dalen, maar als men dan de melkprijs en de prijzen van de varkens en de voer­prijzen vergelijkt met de prijzen van 20 à 30 jaren terug met de eierprij­zen van toen en nu, dan komen de eitjes er wel zeer bekaaid af. Dan moet de grote hoop het goedmaken of de kleine pluimveehouder gaat nog sneller naar de kelder.

Om nog een vergelijking te trekken: rond 1900 verdiende een arbeider / 0,60 per dag (van ’s morgens 5 uur tot het donker werd). In 1926 verdiende ik als boerenknecht / 70,- per jaar. Nu in 1997 werkt daar menigeen nog geen uur voor.

Tot slot

In de vorige afleveringen hebben we kort teruggeblikt naar het reilen en zeilen op de boerderij in vervlogen dagen. We heb­­­ben gekeken naar een eeuw agrarisch leven. Misschien moe­­­ten we vaststellen dat de volgende eeuw toch nooit zoveel veranderin­gen kan brengen in het boerenleven dan in de afgelopen 4 – 5 generaties. We zijn van handwerk overgegaan op mechanisatie en op automatise­ring. Waar vroeger op elk bedrijf zo’n 2 – 4 man werkten, praat men thans van een eenmans-bedrijf. Het lijkt allemaal wel heel mooi, maar ik vind dat de bedrijven, vaak sterk gespecialiseerde bedrijven, erg kwetsbaar zijn geworden. De automatisering en de bedrijfshulp hebben wellicht veel goeds gebracht, maar de gezelligheid en de samenwerking binnen een gezinsbedrijf moet je toch wel missen, lijkt me. Waren we vroeger bijvoorbeeld aan het rogge maaien, dan ging dat door tot negen uur ’s avonds en moesten de gasten vaak nog opgezet worden. Er was dan zelfs nog wel tijd om even bij de buren te kijken hoeveel vim (= 100 garven) zij gemaaid hadden.

Ook de noaberhulp was beter. Met ziekte was er altijd wel iemand bij de buren over om te helpen. Dat ging over en weer, zeker bij het dorsen en het inkuilen, dan was de hele buurt present. Zulke dingen zijn nu met de eenmansbedrijven niet meer mogelijk. Er is in onze moderne tijd een heel stuk gemoe­­­delijkheid verdwenen. Maar wat er door de jaren heen ook is veranderd, de veelzijdigheid van een goede boer blijft. Volgens Dendermonde is de veelzijdigheid van een goede boer groot. Hij moet zijn: chemicus, technicus, koopman, bioloog, manager, boekhouder, organisator en wetenschapper. Zijn vrouw moet bij dit alles ook nog huisvrouw zijn.

Je vraagt je wel eens af hoeveel boeren er in de toekomst nog overblijven. Zullen de prijzen nog zodanig zijn, dat er nog een boterham mee te verdienen is? Vergelijk ik de prijzen van 40-50 jaar geleden, dan zie ik dat de melkprijs vertienvoudigd is en dat de varkens zes tot acht keer zo duur zijn, maar dat de prijs van de eieren nog niet verdubbeld is.

Is het nog mogelijk dat een jonge boer het bedrijf van vader nog kan overne­men?

Ik hoorde eens een dominee in zijn preek zeggen, dat de stof heel rijk is, maar de tijd beperkt. Zo vergaat het mij ook, ik zou nog wel meer kunnen schrijven over het boerenleven. Maar ik laat het hierbij. Ik vond het fijn om nog wat oude herinneringen op te halen, want al ben je dan zelf niet actief boer meer, toch leef je nog steeds mee met de boerenstand.

J(ob) van de Hoef.

(Van 1939‑1967 boer op Gooswilligen.)


Agenda

Lid worden?

Oud Scherpenzeel heeft al
845 !!! leden!
Lid worden van
"Oud Scherpenzeel"?
Kosten lidmaatschap per jaar:
€ 15,00
Ja, ik wil lid worden!